Nói xấu sau lưng và bị nói xấu: Phật dạy gì

Lời chia rẽ là gì

Trong Kinh Cunda, Đức Phật tả người nói lời chia rẽ như sau:

Và người ấy là người nói hai lưỡi, nghe điều gì ở chỗ này, đến chỗ kia nói, để sanh chia rẽ ở những người này; nghe điều gì ở chỗ kia, đi nói với những người này để sanh chia rẽ ở những người kia. Như vậy, vị ấy ly gián những kẻ hòa hợp, hay xúi giục những kẻ ly gián, ưa thích chia rẽ, vui thích chia rẽ, thích thú chia rẽ, nói những lời đưa đến chia rẽ.

Tăng Chi Bộ 10.176, đoạn 11.1

Và người đã từ bỏ lời chia rẽ thì làm ngược lại: hàn gắn những người đã bất hòa, tiếp sức cho những người đang hòa thuận, ưa sự hòa hợp, vui với sự hòa hợp, “nói những lời đem lại hòa hợp” (đoạn 30.1). Định nghĩa này rất thực tế. Nó không cấm ta nói về người khác. Nó chỉ thẳng vào ý định: nói để làm người ta xa nhau.

Thử hình dung một chị nhân viên văn phòng nghe chị A than phiền về chị B trong giờ ăn trưa, rồi chiều hôm ấy kể lại với chị B, thêm một chút cho “sinh động”. Chị không nói dối hoàn toàn, nhưng từ đó A và B không còn nói chuyện với nhau. Đó chính là “nghe chuyện bên này đem kể bên kia”.

Soi gương trước khi mở lời

Đức Phật dạy Tôn giả La-hầu-la (Rāhula) soi xét mọi việc như soi gương. Với lời nói, Ngài dạy: “Khi con muốn làm một việc bằng lời, con hãy soi xét chính khẩu nghiệp ấy: việc ta muốn làm bằng lời đây có đưa đến hại mình, hoặc hại người, hoặc hại cả hai không” (Trung Bộ 61, đoạn 12.1–12.2). Kinh còn dạy soi xét cả trong khi đang nói và sau khi đã nói. Nếu đã lỡ lời, hãy thừa nhận và giữ gìn về sau.

Trong nhóm bạn hay nhóm chat, một câu hỏi nhỏ có thể dừng cả một câu chuyện: “Nếu người ấy đang đứng đây, mình có nói y như vậy không?” Nếu câu trả lời là không, có lẽ ta nên thôi. Pháp Cú dạy: “Hãy canh giữ lời khỏi nóng nảy, hãy thu thúc nơi lời nói” (Pháp Cú, kệ 232).

Khi chính mình bị nói xấu

Theo chú giải Pháp Cú, cư sĩ Atula ở thành Xá-vệ dẫn năm trăm cư sĩ đi nghe pháp. Ông đến Trưởng lão Ly-bà-đa (Revata), vị ưa sống độc cư, nên không nói gì với ông; ông giận, bỏ sang Tôn giả Xá-lợi-phất (Sāriputta). Tôn giả giảng rất nhiều về Vi Diệu Pháp, ông lại giận vì thấy quá sâu, quá dài. Ông đến Tôn giả A-nan (Ānanda), Tôn giả giảng ngắn gọn, dễ hiểu, ông cũng giận vì thấy quá ít. Cuối cùng ông đến gặp Đức Phật và kể lại mọi chuyện. Đức Phật nói bài kệ:

A-tu-la, nên biết,
Xưa vậy, nay cũng vậy,
Ngồi im, bị người chê,
Nói nhiều, bị người chê,
Nói vừa phải, bị chê.
Làm người không bị chê,
Thật khó tìm ở đời.

Pháp Cú, kệ 227

Kệ tiếp theo nói: xưa chưa từng có, sau sẽ không có, nay cũng chẳng tìm đâu ra một người chỉ toàn bị trách hay chỉ toàn được khen (kệ 228). Biết vậy, ta bớt ngạc nhiên và bớt đau khi nghe mình bị bàn tán.

Kinh Mắng Chửi kể một Bà-la-môn họ Bhāradvāja đến mắng nhiếc Đức Phật thậm tệ. Ngài hỏi lại: khi ông dọn thức ăn mời khách mà khách không nhận, thức ăn ấy thuộc về ai? Ông đáp: thuộc về tôi. Đức Phật nói: cũng vậy, những lời mắng nhiếc mà Ta không nhận thì vẫn thuộc về ông (SN 7.2, đoạn 2.5–2.11). Rồi Ngài nói kệ: ai biết người kia đang giận mà vẫn giữ chánh niệm, lắng dịu, người ấy làm lợi cho cả hai, cho mình và cho người (đoạn 6.1–6.4).

Kinh Ví Dụ Cái Cưa nhắc rằng lời người khác nói với ta có thể đúng hay không đúng sự thật, với tâm từ hay với sân hận (Trung Bộ 21, đoạn 11.1–11.6). Áp vào chuyện bị nói xấu: nếu lời ấy đúng, đó là dịp để sửa mình. Nếu không đúng, bạn có thể nói rõ sự thật một cách ôn hòa với người cần biết, rồi để phần còn lại cho thời gian. Bài Nói dối vì thiện ý và Ngũ giới là gì nói thêm về lời nói chân thật.

Một gợi ý nhỏ

Tuần này, hãy thử một việc: mỗi khi câu chuyện quanh bàn bắt đầu xoay sang một người vắng mặt, bạn nói một điều tốt có thật về người ấy, hoặc nhẹ nhàng đổi đề tài. Không cần giảng giải, không cần trách ai. Đó là cách nhỏ nhất để trở thành người “nói những lời đem lại hòa hợp”.