“Quay đầu là bờ”, “buông dao đồ tể, lập tức thành Phật”: có phải lời Phật?

Hai câu này từ đâu ra

Câu đầy đủ thường gặp là “Khổ hải vô biên, hồi đầu thị ngạn” (biển khổ mênh mông, quay đầu lại là bờ) và “Phóng hạ đồ đao, lập địa thành Phật” (buông con dao đồ tể xuống, ngay tại chỗ thành Phật). Đây là thành ngữ Hán, xuất hiện trong văn học Thiền tông và trong tiểu thuyết, kịch bản dân gian Trung Hoa, rồi đi vào tiếng Việt qua sách vở và phim ảnh.

Trong Kinh tạng Pāli, chúng tôi không tìm thấy câu nào có hình thức như vậy. Nói thế không có nghĩa hai câu này sai hay xấu. Chúng là lời của người đời sau, gói một ý tưởng có thật trong đạo Phật bằng hình ảnh dễ nhớ. Điều cần làm là biết rõ đâu là lời kinh, đâu là thành ngữ, để khỏi gán cho Đức Phật điều Ngài không nói.

Phần ý đúng: ai cũng có thể quay lại

Câu chuyện gần nhất trong kinh là Aṅgulimāla (MN 86). Một tướng cướp hung bạo, “tay vấy máu, không chút xót thương chúng sinh”, đuổi theo Đức Phật để giết. Đức Phật nói: “Ta đã dừng lại, này Aṅgulimāla, ngươi hãy dừng lại” (MN 86:5.9; Pāli: Ṭhito ahaṁ, aṅgulimāla, tvañca tiṭṭhā). Aṅgulimāla vứt vũ khí xuống vực, xin xuất gia. Pháp Cú ghi lại kệ của chính vị ấy: “Ai lấy việc thiện lấp đi việc ác đã làm, người ấy chiếu sáng thế gian như vầng trăng thoát khỏi mây che” (Dhp 173; MN 86:18.7–8; Pāli: yassa pāpaṁ kataṁ kammaṁ, kusalena pidhīyati).

Hình ảnh “bờ” cũng có thật trong kinh, nhưng là bờ bên kia của dòng sông luân hồi: “Ít người trong loài người đến được bờ bên kia; phần đông chỉ chạy dọc theo bờ bên này” (Dhp 85; Pāli: appakā te manussesu, ye janā pāragāmino). Và Đức Phật ví Pháp như chiếc bè để qua sông, qua rồi thì không vác bè theo (MN 22:13.1; Pāli: kullūpamaṁ … nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāya).

Phần dễ hiểu sai: “lập tức” và “thành Phật”

Thứ nhất, Aṅgulimāla không “lập tức” thành bậc Thánh khi buông dao. Vị ấy xuất gia, sống đời phạm hạnh, sống một mình, tinh cần, rồi mới chứng quả A-la-hán (MN 86).

Thứ hai, quay đầu không xóa sạch quả cũ. Sau khi đã chứng quả, Ngài Aṅgulimāla đi khất thực bị người ta ném đá, ném gậy, đầu vỡ chảy máu, bát vỡ, y rách. Đức Phật dạy: “Hãy nhẫn chịu, này bà-la-môn, hãy nhẫn chịu. Thầy đang nhận ngay trong đời này quả của nghiệp mà lẽ ra thầy phải chịu trong địa ngục nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm” (MN 86, 17). Quay đầu làm đổi hướng con đường; nó không làm như chưa từng đi con đường cũ. Bài Nghiệp có chuyển được không giải thích thêm qua ví dụ nắm muối (AN 3.100).

Thứ ba, trong truyền thống Nam truyền, “thành Phật” là thành bậc Chánh Đẳng Giác, phải trải qua vô lượng kiếp tu mười Ba-la-mật. Con đường kinh dạy cho người đệ tử là giải thoát, chứng quả A-la-hán như Ngài Aṅgulimāla. Hiểu chữ “thành Phật” trong câu thành ngữ theo nghĩa đen sẽ lệch khỏi giáo lý Nam truyền.

Vậy có nên dùng hai câu này không?

Có thể dùng như một thành ngữ khích lệ, miễn là đừng ghi “Phật dạy”. Nếu muốn dẫn lời kinh có cùng tinh thần, Dhp 173 là lựa chọn đẹp và chính xác: lấy thiện lấp ác, như trăng ra khỏi mây.

Thử hình dung

Một người bạn vừa ra tù, nói với bạn: “Tôi muốn làm lại.” Bạn có thể nói “quay đầu là bờ” để động viên. Nhưng nếu bạn kể thêm chuyện Aṅgulimāla, bạn sẽ trao cho người ấy một điều thật hơn: con đường làm lại có thật, nó đòi hỏi kiên nhẫn, và có những ngày vẫn bị người đời ném đá. Đừng bỏ cuộc vào những ngày ấy.

Hỏi nhanh

“Quay đầu là bờ” có phải lời Phật dạy không?

Không tìm thấy câu này trong Kinh tạng Pāli. “Khổ hải vô biên, hồi đầu thị ngạn” là thành ngữ Hán, phổ biến trong văn học Thiền tông và dân gian Trung Hoa. Hình ảnh “bờ bên kia” thì có trong kinh, như Dhp 85: ít người đến được bờ bên kia.

“Buông dao đồ tể, lập địa thành Phật” có trong kinh không?

Không có trong Kinh tạng Pāli; đây cũng là thành ngữ Hán. Ý “kẻ ác vẫn có thể quay lại” gần với chuyện Aṅgulimāla (MN 86), nhưng vị ấy phải xuất gia tu tập mới chứng quả, và vẫn nhận quả của nghiệp cũ.

Câu kinh nào có ý giống “quay đầu là bờ”?

Pháp Cú 173: “Ai lấy việc thiện lấp đi việc ác đã làm, người ấy chiếu sáng thế gian như vầng trăng thoát khỏi mây che.” Đây là kệ gắn với Tôn giả Aṅgulimāla.