Tri ân thầy cô theo lời Phật dạy

Biết ơn là dấu hiệu của bậc chân nhân

Kinh Biết Ơn rất ngắn. Đức Phật nói về hai địa vị: địa vị của kẻ không chân chánh và địa vị của bậc chân nhân. Kẻ không chân chánh thì không biết ơn, không nhớ ơn. Còn:

Còn bậc Chân nhân, này các Tỷ-kheo, là biết ơn, là nhớ ơn. Đối với những thiện nhân, đây là đặc tánh của họ được biết đến, này các Tỷ-kheo, tức là biết ơn, nhớ ơn. Đây hoàn toàn là địa vị bậc Chân nhân, này các Tỷ-kheo, tức là biết ơn, nhớ ơn.

Tăng Chi Bộ 2.32, đoạn 2.5–2.7

Chữ Pāli có hai vế: kataññū là biết điều người khác đã làm cho mình, katavedī là nhớ và bày tỏ điều ấy. Biết ơn mà không nói ra thì mới được một nửa. Kinh Điềm Lành cũng xếp “cung kính và khiêm nhường, biết đủ và biết ơn” vào những điềm lành cao quý nhất (Kinh Tập 2.4, kệ 9), và ngay từ bài kệ điềm lành đầu tiên đã dạy “tôn kính người đáng kính” (kệ 3).

Thầy dạy là phương Nam

Trong Kinh Thi-ca-la-việt, Đức Phật dạy chàng Thi-ca-la-việt (Siṅgālaka) rằng sáu phương cần đảnh lễ là sáu mối quan hệ trong đời: cha mẹ là phương Đông, thầy dạy là phương Nam, vợ con là phương Tây, bạn bè và đồng sự là phương Bắc, người giúp việc và người làm công là phương dưới, các vị Sa-môn, Bà-la-môn là phương trên (Trường Bộ 31, đoạn 27.3). Với phương Nam, Ngài dạy:

Này Gia chủ tử, có năm cách, đệ tử phụng dưỡng các bậc sư trưởng như phương Nam: Đứng dậy để chào, hầu hạ thầy, hăng hái học tập, tự phục vụ thầy, chú tâm học hỏi nghề nghiệp.

Trường Bộ 31, đoạn 29.1–29.2

Và thầy dạy, được học trò phụng sự như vậy, thương học trò theo năm cách: dạy dỗ cho học trò được khéo rèn luyện, giúp học trò nắm vững điều đã học, giảng giải tường tận mọi nghề nghiệp và hiểu biết, giới thiệu học trò với bạn bè, đồng sự, và tạo sự che chở cho học trò ở mọi phương (đoạn 29.4). Đây là một mối quan hệ hai chiều, hai bên cùng giữ, nên “phương Nam được che chở, được an ổn, không còn sợ hãi” (đoạn 29.6).

Năm cách của học trò rất gần với đời sống hôm nay. “Chăm chú lắng nghe” là cất điện thoại khi thầy giảng. “Cẩn trọng học nghề” là học cho đến nơi. Thử hình dung một cô giáo về hưu nhận được tin nhắn của một học trò cũ, nay đã là kỹ sư: “Em vẫn nhớ cách cô dạy em giải bài toán ấy.” Với người thầy, không có món quà nào lớn hơn việc thấy điều mình gieo đã thành cây.

Người thầy lớn nhất

Khi Tôn giả A-nan (Ānanda) thưa rằng có bạn lành là một nửa đời sống phạm hạnh, Đức Phật dạy đó là toàn bộ đời sống phạm hạnh, và nói: “Chính nhờ nương vào Ta là người bạn lành mà chúng sinh vốn phải sinh được thoát khỏi sinh… vốn phải chết được thoát khỏi chết” (Tương Ưng Bộ 45.2, đoạn 4.2). Người Phật tử gọi Đức Phật là bậc Đạo Sư, người thầy của trời và người. Mỗi lần ta đảnh lễ Tam Bảo, đó cũng là một lần tri ân người thầy đã chỉ đường. Bài Báo hiếu cha mẹ theo lời Phật nói về phương Đông, cùng tinh thần với bài này.

Một gợi ý cho dịp 20 tháng 11

Năm nay, ngoài bó hoa, hãy viết cho một thầy cô cũ vài dòng thật cụ thể: một điều thầy cô đã dạy mà đến giờ bạn vẫn dùng. Nếu thầy cô đã khuất, hãy làm một việc lành và hồi hướng đến thầy cô. Rồi tự hỏi: mình đang “cẩn trọng học nghề” đến đâu? Sống xứng đáng với điều đã học là cách nhớ ơn bền lâu nhất.