Māgha Pūjā: ngày chư Tăng tự về một chỗ và ba câu tóm cả giáo pháp

Lễ Māgha Pūjā năm 2026 và 2027 là ngày nào

Năm 2027, Thái Lan tổ chức lễ Makha Bucha vào Chủ nhật 21/2/2027, lệch một ngày do cách tính ngày rằm theo lịch Thái. Có năm lịch Thái đặt tháng nhuận sớm, lễ lùi sang rằm tháng Hai âm lịch.

Nguồn gốc: bốn điều hội đủ trong một ngày

Các bộ chú giải Pāli kể rằng vào ngày trăng tròn tháng Māgha, năm đầu tiên sau khi Đức Phật thành đạo, tại Trúc Lâm tịnh xá (Veḷuvana) gần thành Rājagaha, có bốn điều cùng hội đủ, nên lễ này còn gọi là ngày Tứ chúng hội tụ (cāturaṅgasannipāta):

• 1.250 vị Tỷ-kheo tự tìm về đảnh lễ Đức Phật, không ai hẹn trước.
• Tất cả đều là bậc A-la-hán.
• Tất cả đều được chính Đức Phật truyền giới bằng lời "Hãy đến đây, này Tỷ-kheo" (ehi bhikkhu).
• Hôm ấy là ngày trăng tròn tháng Māgha.

Con số 1.250 không phải con số tượng trưng. Luật tạng, Đại Phẩm kể rõ hai nhóm: một nghìn vị vốn là đạo sĩ bện tóc theo ba anh em Kassapa, xuất gia sau khi nghe Đức Phật thuyết pháp tại Uruvelā và Gayāsīsa (Kd 1, đoạn 20–21); và 250 du sĩ theo hai vị Sāriputta, Moggallāna rời thầy Sañjaya về Trúc Lâm xin xuất gia (Kd 1, đoạn 23–24). Trúc Lâm cũng là khu vườn vua Bimbisāra vừa dâng cho Tăng đoàn (Kd 1, đoạn 22.18). Vì thế nhiều bài kinh mở đầu bằng câu "cùng với đại chúng Tỷ-kheo 1.250 vị".

Ba câu kệ tóm cả giáo pháp

Bài kệ được tưởng niệm trong ngày Māgha Pūjā có trong Kinh Pháp Cú, phẩm Phật, kệ 183 đến 185. Câu đầu tiên:

"Không làm mọi điều ác.
Thành tựu các hạnh lành,
Tâm ý giữ trong sạch,
Chính lời chư Phật dạy."Dhp 183, HT. Thích Minh Châu dịch

Kinh Đại Bổn (DN 14) cho thấy đây là lời dạy chung của mọi vị Phật, không riêng Đức Phật Gotama: Đức Phật Vipassī thời quá khứ cũng tụng đọc giới bổn này giữa chúng Tỷ-kheo, với những câu "Nhẫn nhục, khổ hạnh, kham nhẫn, là đệ nhất", "Mọi điều ác không làm, hướng tâm các thiện nghiệp. Giữ tâm trí thanh tịnh, chính lời chư Phật dạy" (DN 14, đoạn 3.28). Kệ 185 nói tiếp về đời sống người tu: không chỉ trích, không làm hại, giữ mình trong giới bổn, ăn uống có tiết độ, sống nơi thanh vắng, chuyên tâm vào tâm cao thượng.

Ba vế của câu kệ đi đúng thứ tự giới, định, tuệ: dừng điều ác bằng giới, vun bồi điều lành, rồi làm cho tâm trong sạch. Bạn có thể đọc trọn phẩm kệ tại Kinh Pháp Cú, Phẩm Phật và câu chuyện gốc tại Tích về câu hỏi của Trưởng lão Ānanda.

Ngày Đức Phật báo trước ngày nhập diệt

Truyền thống Nam truyền còn gắn ngày rằm tháng Māgha với một sự kiện khác: tại điện Cāpāla gần thành Vesālī, Đức Phật xả bỏ thọ hành và tuyên bố: "Sau ba tháng bắt đầu từ hôm nay, Như Lai sẽ diệt độ" (DN 16, đoạn 3.9–3.10). Ba tháng sau là rằm tháng Vesākha, ngày Ngài nhập Niết-bàn. Kinh ghi khoảng cách ba tháng; việc gắn sự kiện vào ngày Māgha là theo chú giải.

Lễ Māgha Pūjā ở chùa Nam tông

• Buổi sáng: thọ giới, dâng vật thực lên chư Tăng, nghe pháp về bài kệ Ovāda Pātimokkha.
• Buổi tối: đi nhiễu ba vòng quanh chánh điện với hoa, nhang, nến. Ở Thái Lan, Makha Bucha là ngày nghỉ lễ, người dân đến chùa đi nhiễu (wian thian) rất đông.
• Nhiều chùa tổ chức tụng kinh, ngồi thiền xuyên đêm.

Phật tử nên làm gì trong ngày Māgha Pūjā

1. Học thuộc câu kệ Dhp 183 và dùng nó làm câu tự hỏi mỗi tối: hôm nay mình đã tránh điều ác nào, làm được việc lành nào, tâm có lúc nào trong sạch.
2. Giữ Bát quan trai trong ngày rằm, theo lời dạy về ngày Bố-tát trong bài Ngày Bố-tát.
3. Sám hối và làm mới: đầu năm âm lịch là dịp tốt để nhìn lại lỗi cũ một cách sáng suốt. Bài Sám hối theo kinh Nikāya giải thích cách thấy lỗi và sửa lỗi theo lời kinh.

Hiểu đúng về rằm tháng Giêng

Người Việt quen câu "lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng" và thường đi chùa cầu an, dâng sao giải hạn. Kinh Nikāya không dạy cúng sao giải hạn. Với Phật giáo Nam truyền, rằm tháng Giêng là ngày nhớ lời dạy cốt lõi của chư Phật. Muốn năm mới an lành, lời kinh chỉ đúng ba việc: không làm ác, làm lành, giữ tâm trong sạch. Bài Cầu an, cầu siêu theo Nam truyền nói rõ hơn về điều này.

Hỏi nhanh

Xem lịch tất cả ngày lễ trong năm tại trang Các ngày lễ Phật giáo Nam truyền.