Đối diện bệnh tật và cái chết: thân có bệnh, tâm không bệnh

Thân bệnh mà tâm không bệnh

Ông Nakulapitā, một gia chủ đã già, thân hay đau ốm, đến xin Đức Phật một lời dạy. Đức Phật nói:

Thật sự là vậy, này Gia chủ. Thân của Gia chủ, này Gia chủ, là bịnh hoạn, ốm đau, bị nhiễm ô che đậy. Ai mang cái thân này, này Gia chủ, lại tự cho là không bịnh, dầu chỉ trong một giây phút; người ấy phải là người ngu! Do vậy, này Gia chủ, Gia chủ cần phải học tập như sau: “Dầu cho thân tôi có bịnh, tâm sẽ không bị bịnh”.

Tương Ưng Bộ 22.1, đoạn 3.1–3.5

Sau đó, Tôn giả Sāriputta giải thích thế nào là thân bệnh và tâm cũng bệnh: người chấp “tôi là sắc, sắc là của tôi”, khi sắc biến đổi thì sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi; thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy (SN 22.1, đoạn 9.3–9.6). Còn người không chấp như thế, khi thân biến đổi, “sầu, bi, khổ, ưu, não không sinh khởi” (đoạn 14.3–14.6). Đây chính là giáo lý vô ngã áp dụng vào giường bệnh; Kinh Vô Ngã Tướng dạy thấy năm uẩn “không phải của tôi, không phải là tôi” (SN 22.59, đoạn 7.1).

Năm điều nên thường quán xét

Đức Phật dạy mọi người, nam hay nữ, tại gia hay xuất gia, thường nhớ: “Ta phải già… Ta phải bệnh, không thoát khỏi bệnh… Ta phải chết, không thoát khỏi chết” (AN 5.57, đoạn 1.3–1.5). Mục đích được nói rõ: có những người say sưa với sức khỏe, với mạng sống, và vì say sưa mà làm ác; nhờ quán xét, sự say sưa ấy giảm đi (đoạn 3.2–4.3). Phần kệ của kinh nói: bệnh là lẽ tự nhiên, già và chết cũng vậy; nếu ta ghê sợ điều mà mọi chúng sinh đều như thế, thì không xứng đáng, vì ta cũng như họ (kệ 12–13).

Quán xét như vậy khi còn khỏe là chuẩn bị tốt nhất cho lúc bệnh đến.

Khi bệnh nặng: lắng nghe giáo pháp

Tôn giả Girimānanda bệnh nặng. Đức Phật dạy Tôn giả Ānanda đến đọc cho vị ấy mười tưởng: vô thường, vô ngã, bất tịnh, nguy hại, đoạn trừ, ly tham, đoạn diệt, không thích thú với toàn thể thế gian, không ưa muốn đối với tất cả các hành, và niệm hơi thở (AN 10.60, đoạn 3.2). Nghe xong, bệnh của Tôn giả “lắng dịu ngay lập tức” (đoạn 15.2). Theo truyền thống, Kinh Girimānanda vẫn được đọc bên giường người bệnh. Bạn có thể đọc bản dịch tại trang Kinh Girimānanda.

Câu chuyện này không có nghĩa là bỏ thuốc. Thuốc men cho người bệnh vốn là một trong bốn vật dụng của người xuất gia, và kinh tán thán người dâng thuốc (AN 4.51, đoạn 4.1; xem bài Cúng dường chư Tăng). Lời kinh nâng đỡ tâm; thầy thuốc chăm sóc thân.

An ủi người sắp ra đi

Tương Ưng Bộ 55.54 là một bài kinh quý cho người chăm sóc. Đức Phật dạy người cư sĩ có trí an ủi người bạn đang bệnh nặng bằng bốn điều: “Hãy yên lòng, bạn có niềm tin vững chắc nơi Đức Phật… nơi Pháp… nơi Tăng… và bạn có giới hạnh được các bậc Thánh ưa thích” (SN 55.54, đoạn 2.1–2.7). Rồi nhẹ nhàng giúp người ấy buông lo lắng về cha mẹ, vợ con: “Bạn có bản chất phải chết. Dù bạn lo hay không lo cho cha mẹ, bạn cũng sẽ chết. Tốt hơn là hãy buông bỏ nỗi lo ấy” (đoạn 3.5–3.8).

Lời dặn cuối cùng của Đức Phật cũng ngắn như vậy: “Các hành có tánh hoại diệt; hãy tinh cần, chớ phóng dật” (DN 16, đoạn 6.7.3).

Một ví dụ

Thử hình dung một người con chăm cha trong bệnh viện những ngày cuối. Mỗi tối, anh ngồi bên giường, đọc chậm Kinh Girimānanda, rồi nhắc cha những việc thiện ông từng làm: những năm giữ giới, những lần dâng cơm chùa. Anh nói với cha rằng các con đã lớn, cha không cần lo. Ông nghe, thở chậm lại. Không ai đổi được bệnh, nhưng những ngày ấy có bình an.

Một gợi ý nhỏ

Ngay hôm nay, khi còn khỏe, bạn thử mỗi tối đọc thầm năm điều quán xét trong AN 5.57 trước khi ngủ, rồi thở vài hơi thật chậm. Nếu nhà có người bệnh, hãy ngồi cạnh họ mười phút, không điện thoại, chỉ lắng nghe hoặc đọc cho họ một đoạn kinh họ thích. Bài Mất người thân, Phật dạy gì và bài Tang lễ theo Phật giáo Nam truyền có thể giúp bạn sau đó.