Đề-bà-đạt-đa và việc chia rẽ Tăng: một bài học về danh lợi

Một người xuất gia như bao người khác

Luật tạng, Tiểu Phẩm, chương Phá Tăng (Saṅghabhedakkhandhaka), kể vua Bhaddiya của dòng Sakya, các vương tử Anuruddha, Ānanda, Bhagu, Kimila, Devadatta cùng người thợ cạo Upāli đến xin xuất gia (Kd 17, đoạn 1.4.1). Theo truyền thống, Devadatta là em họ của Đức Phật. Trong mùa an cư đầu, các bạn ông chứng đạo quả, còn Devadatta đắc thần thông của phàm phu, không chứng thánh quả nào (đoạn 1.4.34). Bài A-na-luật: thiên nhãn bậc nhất kể rõ chuyến xuất gia này.

Đây là điểm quan trọng: ông không phải là kẻ ác từ đầu. Ông là một người đã chọn đời xuất gia, có năng lực, nhưng dừng lại ở chỗ có năng lực.

Trái chuối làm chết cây chuối

Luật tạng kể ông muốn có người ủng hộ, nên dùng thần thông hiện thành một cậu bé đeo thắt lưng bằng rắn, ngồi trên đùi thái tử A-xà-thế (Ajātasattu), khiến thái tử kinh ngạc và kính phục (Kd 17, đoạn 2.1.4–2.1.20). Từ đó, sáng chiều thái tử đi năm trăm cỗ xe đến hầu, và năm trăm nồi thức ăn được mang đến cúng dường ông. Luật tạng ghi: bị lợi lộc, cung kính, danh tiếng chế ngự, ông khởi ý muốn lãnh đạo Tăng chúng, và ngay khi ý ấy khởi lên, thần thông của ông mất đi (đoạn 2.1.21–2.1.24). Các Tỷ-kheo kể với Đức Phật về lợi lộc của ông. Ngài dạy chớ ganh tị với lợi lộc của Devadatta, vì lợi lộc ấy chỉ làm ông suy thoái:

“Đúng vậy, (sự kết) trái hại chết cây chuối, (sự kết) trái hại chết cây tre, (sự kết) trái hại chết cây sậy, sự trọng vọng hại chết kẻ ngu tương tợ như bào thai hại chết con lừa.”

Luật tạng, Tiểu Phẩm, Kd 17, đoạn 2.5.21–2.5.24

Tương Ưng Bộ 17.35 ghi cùng lời dạy này. Cả chương 17 của Tương Ưng Bộ nói về sự nguy hiểm của lợi lộc, danh vọng và lời khen.

Xin lãnh đạo Tăng đoàn

Một lần, trước đại chúng có cả nhà vua, ông thưa Đức Phật: nay Thế Tôn đã già, hãy sống an nhàn, để con lãnh đạo Tăng chúng. Đức Phật từ chối. Đến lần thứ ba, Ngài nói Ngài còn không giao Tăng chúng cho Sāriputta và Moggallāna, huống gì cho ông (Kd 17, đoạn 3.1.1–3.1.12). Sau đó Ngài Xá-lợi-phất được cử đến Vương Xá thông báo: tính nết của Devadatta trước kia khác, nay khác; những gì Devadatta làm và nói từ nay không liên quan đến Phật, Pháp, Tăng mà là việc của riêng Devadatta. Ngài Xá-lợi-phất băn khoăn vì trước đây từng khen Devadatta có đại thần lực; Đức Phật hỏi lại: chẳng phải khi ấy con khen đúng sự thật sao? Vậy nay con cũng hãy tuyên bố đúng sự thật như thế (đoạn 3.2.24–3.3.30).

Luật tạng kể tiếp ông xúi thái tử A-xà-thế giết vua cha để lên ngôi, còn mình sẽ giết Đức Phật để làm Phật. Thái tử bị bắt khi giắt dao vào cung; vua Tần-bà-sa-la hỏi vì sao con muốn ngôi vua, rồi trao ngôi cho con (đoạn 3.4.1–3.5.36).

Ba lần mưu hại và một lời tha thứ

Luật tạng kể ông nhờ vua A-xà-thế cử người đến giết Đức Phật. Những người ấy đến nơi, nghe Pháp, rồi quy y. Người đầu tiên thú nhận ý định của mình. Đức Phật nói: “Này hiền giả, quả thật ông đã phạm lỗi, vì dại khờ, mê muội, bất thiện, khi đến đây với tâm muốn giết. Nhưng vì ông thấy lỗi là lỗi và sám hối đúng pháp, Ta nhận sự sám hối ấy. Trong giới luật của bậc Thánh, đây là sự tăng trưởng: thấy lỗi là lỗi, sám hối đúng pháp, và giữ gìn về sau” (Kd 17, đoạn 3.7.8–3.7.11).

Lần thứ hai, ông lăn một tảng đá từ núi Linh Thứu. Hai mỏm núi chặn lại, nhưng một mảnh đá văng ra làm chân Đức Phật chảy máu (đoạn 3.9.7.1–3.9.15). Khi chư Tăng lo lắng muốn canh gác, Ngài dạy: không thể có chuyện ai dùng bạo lực mà lấy được mạng sống của Như Lai; Như Lai nhập diệt không do bạo lực (đoạn 3.10.17–3.10.18). Lần thứ ba, ông thả voi dữ Nāḷāgiri trên đường Đức Phật đi khất thực. Đức Phật rải tâm từ đến con voi; voi hạ vòi xuống, đến đứng trước Ngài, và Ngài đưa tay phải xoa trán nó (đoạn 3.11.1–3.12.8). Dân chúng hát: có kẻ thuần hóa bằng gậy, bằng móc, bằng roi; bậc Đại Sĩ thuần hóa voi không cần gậy, không cần dao (đoạn 3.12.21–3.12.24).

Năm điều khắc khổ

Không làm hại được Đức Phật, ông bàn với Kokālika và vài người: hãy xin Sa-môn Gotama năm điều mà ông ấy sẽ không cho, rồi dùng chính năm điều ấy để thu phục người đời, vì người ta tin vào sự khắc khổ (Kd 17, đoạn 3.14.6–3.14.17). Năm điều ấy là: Tỷ-kheo suốt đời phải ở rừng, chỉ ăn đồ khất thực, chỉ mặc y phấn tảo, ở dưới gốc cây, không ăn cá thịt; ai làm khác thì phạm lỗi.

- “Này Devadatta, thôi đi. Vị nào muốn thì hãy trở thành vị sống ở rừng, vị nào muốn thì hãy cư ngụ ở trong làng. Vị nào muốn thì hãy trở thành vị khất thực, vị nào muốn thì hãy ưng thuận việc thỉnh mời. Vị nào muốn thì hãy là vị mặc y (may bằng) vải bị quăng bỏ, vị nào muốn thì hãy ưng thuận y của gia chủ. Này Devadatta, chỗ trú ngụ là gốc cây trong tám tháng được ta cho phép, cá thịt thanh tịnh với ba điều kiện: ‘Không thấy, không nghe, không nghi’ được ta cho phép.”

Luật tạng, Tiểu Phẩm, Kd 17, đoạn 3.15.10–3.15.16

Đức Phật khen hạnh đầu đà, chính Ngài Ma-ha Ca-diếp giữ hạnh ấy suốt đời. Nhưng Ngài không biến điều tự nguyện thành điều bắt buộc. Sự khắc khổ, khi được dùng để chứng tỏ mình hơn người, đã không còn là đầu đà nữa.

Chia rẽ Tăng

Ông gặp Tôn giả A-nan đang khất thực ở Vương Xá và nói: từ hôm nay, tôi sẽ làm lễ Bố-tát và các Tăng sự riêng, tách khỏi Thế Tôn và Tăng chúng. Tôn giả A-nan về thưa lại. Đức Phật nói lên lời cảm hứng:

“Điều tốt là dễ làm bởi người tốt, điều tốt là khó làm bởi kẻ xấu. Điều ác là dễ làm bởi kẻ xấu, điều ác là khó làm bởi các vị Thánh.”

Luật tạng, Tiểu Phẩm, Kd 17, đoạn 3.17.12–3.17.16

Chú giải Pháp Cú gắn câu chuyện này với Pháp Cú 163: điều không tốt, có hại cho mình thì dễ làm. Ông cho phát thẻ biểu quyết về năm điều; năm trăm Tỷ-kheo người Vajji ở Vesālī mới xuất gia, chưa hiểu rõ, tưởng đó là Pháp và Luật nên nhận thẻ, rồi theo ông đến Gayāsīsa (đoạn 4.1.11–4.1.14). Đức Phật hỏi Ngài Xá-lợi-phất và Ngài Mục-kiền-liên: các con không thương xót những Tỷ-kheo mới ấy sao? Hãy đi trước khi họ gặp tai họa (đoạn 4.1.18–4.1.19). Hai vị thuyết Pháp và đưa các Tỷ-kheo ấy trở về (đoạn 4.2.1–4.3.8). Khi Ngài Xá-lợi-phất xin cho họ thọ giới lại, Đức Phật không cho, chỉ bảo họ sám hối tội thâu-lan-giá (thullaccaya) vì đã theo phe phá Tăng (đoạn 4.4.3–4.4.6). Luật tạng về sau còn ghi những câu Tôn giả Upāli hỏi về điều gì làm thành chia rẽ Tăng, và Đức Phật phân biệt rõ giữa sự rạn nứt trong Tăng (saṅgharāji) với sự phá Tăng thật sự (Kd 17, đoạn 5.1.1–5.1.11). Bài Ưu-ba-li và Tăng luật nói thêm về vị trưởng lão này.

Tám pháp đã chế ngự ông

Không lâu sau khi Devadatta bỏ đi, trên núi Linh Thứu, Đức Phật dạy các Tỷ-kheo. Ngài bắt đầu không phải bằng lời kết tội, mà bằng một lời khuyên cho mọi người:

—Lành thay, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo thường thường quan sát sự vi phạm của mình. Lành thay, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo thường thường quan sát sự vi phạm của người khác. Lành thay, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo thường thường quan sát sự chứng đạt của mình. Lành thay, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo thường thường quan sát sự chứng đạt của người khác.

Tăng Chi Bộ 8.7, đoạn 1.3–1.6

Rồi Ngài nói: vì bị tám pháp phi chánh pháp chế ngự, tâm bị chúng chiếm hết, Devadatta sẽ đọa vào cõi khổ, địa ngục, ở đó một kiếp, khó cứu chữa. Tám pháp ấy là: được lợi, không được lợi, danh tiếng, mất danh tiếng, được kính trọng, không được kính trọng, ác dục và bạn ác (AN 8.7, đoạn 1.7–2.10). Luật tạng ghi lời tương tự, và thêm một câu ngắn mà nặng: vì ác dục, vì bạn ác, đạt được chút thành tựu nhỏ mà đã dừng lại giữa đường (Kd 17, đoạn 4.7.51).

Theo chú giải Pháp Cú, về cuối đời ông bệnh nặng, muốn đến xin gặp Đức Phật, được khiêng trên cáng đến Kỳ Viên; đến bên hồ nước trước tinh xá thì đất nứt ra rút ông xuống. Chú giải kể trước khi chìm hẳn, ông đọc một bài kệ quy y Đức Phật; chú giải cũng ghi rằng sau một trăm nghìn kiếp, ông sẽ thành một vị Phật Độc Giác tên Aṭṭhissara. Đó là tích truyện của Pháp Cú 17: đời này bị dày vò, chết rồi bị dày vò. Kinh tạng chỉ ghi lời Đức Phật trong AN 8.7.

Bài học cho chúng ta

Thật dễ đọc chuyện này như chuyện một kẻ ác. Nhưng tám pháp kia, ai trong chúng ta cũng gặp mỗi ngày: một lượt thích trên mạng, một lời chê trong cuộc họp, một lần được mời ngồi ghế đầu. Câu hỏi không phải là “Devadatta xấu thế nào”, mà là “mình đang để điều gì chế ngự tâm mình”. Và lời tha thứ của Đức Phật với người đến giết Ngài cho thấy cánh cửa sám hối luôn mở. Kinh Ví Dụ Cái Cưa (MN 21) là lời dạy về giữ tâm từ ngay cả khi bị hại.

Một gợi ý nhỏ

Cuối tuần này, bạn thử làm đúng bốn điều Đức Phật dạy ở đầu AN 8.7: nhìn lại một thất bại của mình, một thất bại của người khác, một thành tựu của mình, một thành tựu của người khác. Rồi xem trong tuần qua, điều nào trong tám pháp được, mất, khen, chê đã kéo tâm mình đi xa nhất.