Hiến máu, hiến tạng: Phật giáo nghĩ sao

Một câu hỏi của thời hiện đại

Kinh điển Pāli được kết tập hơn hai ngàn năm trước, khi chưa ai nghĩ đến chuyện đưa máu người này sang người kia hay ghép một quả thận. Vì vậy, nếu ai nói “Phật dạy phải hiến tạng” hay “Phật cấm hiến tạng”, bạn nên hỏi lại: kinh nào? Điều trung thực nhất là: kinh không nói trực tiếp. Điều ta làm được là suy từ những nguyên lý kinh nói rất rõ, và nói rõ đó là suy luận.

Điều làm nên một món quà: tác ý

Đức Phật dạy: “Ta nói rằng chủ ý chính là nghiệp” (Tăng Chi Bộ 6.63, đoạn 33.3). Với việc cho đi cũng vậy, điều quan trọng không chỉ là vật được cho mà là tác ý (cetanā) của người cho. Tăng Chi Bộ 6.37 kể bà Nandamātā ở Veḷukaṇḍaka dâng cúng dường lên Tăng chúng do Ngài Xá-lợi-phất (Sāriputta) và Ngài Mục-kiền-liên (Moggallāna) dẫn đầu, và Đức Phật nói về ba yếu tố nơi người cho:

Trước bố thí, ý vui,
Khi bố thí, tâm tín.
Sau bố thí, hoan hỷ,
Đây lễ thí đầy đủ.

Tăng Chi Bộ 6.37, kệ 6.1–6.4

Áp vào chuyện hiến máu: nếu bạn đi hiến với lòng vui, lúc kim chích vào vẫn bình thản, và về nhà thấy nhẹ nhõm, đó là một món quà trọn vẹn. Nếu bạn đi vì bị nhắc chỉ tiêu, vì sợ bị chê, lòng nặng trĩu, thì có lẽ nên chờ một dịp khác. Tăng Chi Bộ 5.34 cũng nói người hay cho đi thì “được nhiều người thương mến” ngay trong đời này (đoạn 2.2).

Cho sự sống, cho sự không sợ hãi

Tăng Chi Bộ 8.39 nói người giữ giới không sát sinh là “đã cho vô lượng chúng sinh sự không sợ hãi, cho sự không thù oán, cho sự không làm hại” (AN 8.39, đoạn 3.6). Kinh nói về việc giữ giới, không nói về y học. Nhưng có thể hiểu rằng tinh thần của giới thứ nhất là bảo vệ sự sống; một túi máu giúp một sản phụ qua cơn băng huyết, một quả thận giúp một người trẻ thoát cảnh chạy thận, đi cùng một hướng với tinh thần ấy.

Chuyện vua Sivi và con thỏ: đọc thế nào cho đúng

Người Phật tử hay nghe kể chuyện tiền thân Bồ-tát cho cả thân mình. Hạnh Tạng (Cariyāpiṭaka), một tập kệ thuộc Tiểu Bộ kể các hạnh Ba-la-mật, có chuyện vua Sivi trao cả hai mắt cho một người mù đến xin (Cp 8), và chuyện con thỏ hiến thân làm thức ăn (Cp 10, cũng được kể trong Jātaka 316). Đây là những truyện tiền thân, không phải lời Đức Phật dạy người tại gia phải làm như vậy. Chúng cho thấy bố thí Ba-la-mật của một vị Bồ-tát lên đến mức nào, qua nhiều đời tu tập.

Có một câu kệ trong chuyện vua Sivi rất đáng chú ý: “Hai mắt chẳng phải ta ghét bỏ, bản thân ta cũng chẳng phải ta ghét bỏ; Toàn giác mới là điều ta yêu quý, vì thế ta đã cho đôi mắt” (Cp 8, kệ 16). Theo truyện, sự cho đi ấy không đến từ việc coi thường thân mình. Bài Bố thí Ba-la-mật kể kỹ hơn chuyện con thỏ.

Thân xác sau khi chết

Nhiều gia đình người Việt muốn giữ thân người mất được nguyên vẹn. Đó là tình thương và phong tục, đáng được tôn trọng. Về mặt lời kinh, khi ông Ma-ha-nam (Mahānāma) lo về lúc lâm chung, Đức Phật nói thân này do bốn đại hợp thành, rồi “ngay tại đây, quạ, kền kền, diều hâu, chó, chó rừng và nhiều loài sinh vật nhỏ ăn nó”, nhưng tâm đã lâu ngày được huân tập bằng niềm tin, giới, sự nghe học, bố thí và trí tuệ thì “đi lên, hướng về chỗ cao hơn” (Tương Ưng Bộ 55.21, đoạn 2.3–2.5). Điều kinh đặt nặng là tâm và cả một đời sống, không phải hình hài còn lại.

Không áp lực, không phán xét

• Bàn với gia đình từ sớm. Hiến tạng sau khi mất cần người nhà đồng thuận và thực hiện. Một quyết định làm cả nhà đau khổ trong lúc tang gia thì nên được nói chuyện kỹ từ trước. Bài Tang lễ theo Phật giáo Nam truyền có thể giúp cả nhà nhìn chuyện hậu sự nhẹ nhàng hơn.
• Nghe lời bác sĩ. Sức khỏe của chính bạn cũng là điều cần giữ. Hiến máu đúng hẹn, đúng sức là đủ.
• Tôn trọng người chưa sẵn sàng. Không ai đáng bị gọi là keo kiệt vì chưa đăng ký hiến tạng. Bố thí có nhiều cách, như bài Tiết kiệm và bố thí đã nói.

Một gợi ý nhỏ

Nếu lần tới bạn đi hiến máu, hãy thử giữ ba niềm vui của Tăng Chi Bộ 6.37: trên đường đi, nghĩ đến một người lạ sẽ nhận túi máu này; lúc ngồi trên ghế, theo dõi hơi thở; khi về, dành một phút hoan hỉ và gửi lời chúc theo Kinh Từ Bi: “Mong tất cả chúng sinh được hạnh phúc” (Kinh Tập 1.8).