Tiết kiệm và bố thí: Phật dạy cân bằng thế nào

Sống cân bằng như người cầm cân

Dīghajāṇu, một người dòng Câu-lợi (Koliya), thưa với Đức Phật rằng họ là người tại gia, sống với vợ con, dùng tiền bạc, xin Ngài dạy điều đem lại lợi ích cho đời này và đời sau. Đức Phật dạy bốn điều cho đời này, trong đó có giữ gìn tài sản và sống cân bằng (samajīvitā):

Ví như, này Byagghapajja, người cầm cân hay đệ tử người cầm cân, sau khi cầm cân biết rằng: “Với chừng ấy, cân nặng xuống, hay với chừng ấy, cân bổng lên”. Cũng vậy, này Byagghapajja, thiện nam tử sau khi biết tài sản nhập, và sau khi biết tài sản xuất, sinh sống một cách điều hòa, không quá phung phí, không quá bỏn xẻn.

Tăng Chi Bộ 8.54, đoạn 5.2–5.3

Kinh nói thêm: người thu ít mà sống xa hoa thì sẽ có người bảo “người này tiêu của cải như kẻ ăn quả sung”, ý nói phung phí; người thu nhiều mà sống kham khổ thì sẽ có người bảo “người này rồi sẽ chết như một kẻ không người lo liệu” (đoạn 5.5–5.6). Cả hai đầu đều không được khen. Kinh còn chỉ bốn lối làm hao tài: trăng hoa, rượu chè, cờ bạc, và bạn xấu (đoạn 6.2). Rồi trong bốn điều đem lại lợi ích đời sau, kinh khen người sống ở nhà “với tâm đã sạch cấu uế keo kiệt”, rộng tay cho đi, ưa chia sẻ (đoạn 12.2).

Chia tài sản làm bốn phần

Trong Kinh Thi-ca-la-việt, Đức Phật dạy chàng Thi-ca-la-việt (Siṅgālaka):

Tài sản cần chia bốn
Để kết hợp bạn bè:
Một phần mình an hưởng,
Hai phần dành công việc,
Phần tư, phần để dành,
Phòng khó khăn hoạn nạn.

Trường Bộ 31, đoạn 26.17–26.22

Ngay trước đó, kinh ví người gom góp của cải như con ong lượn khắp nơi hút nhụy, của cải ngày một dồi dào như tổ mối mỗi ngày một cao (đoạn 26.11–26.14). Con ong hút nhụy mà không làm hại hoa: đó là hình ảnh của đồng tiền làm ra chân chánh, tích lũy từng chút một. Bài Nợ nần, áp lực tiền bạc nói thêm về phần tiền để dành phòng hoạn nạn.

Của cải để làm gì

Tăng Chi Bộ 5.41 kể năm lý do để có của cải, đều nói về của cải “do siêng năng làm ra, do sức tay gây dựng, do mồ hôi đổ xuống, hợp pháp, có được đúng pháp”: làm cho bản thân, cha mẹ, vợ con và người làm công được vui; làm cho bạn bè được vui; phòng ngừa hoạn nạn do lửa, nước, vua quan, trộm cướp; làm năm việc cúng dâng cho bà con, khách, người đã khuất, nhà vua và chư thiên; và cúng dường các vị Sa-môn, Bà-la-môn sống khiêm hòa, nhẫn nại (AN 5.41, đoạn 1.5–5.1).

Điều đáng chú ý là kết luận của kinh: người dùng của cải theo năm cách ấy, nếu của cải giảm đi thì nghĩ rằng những việc nên làm với của cải mình đã làm, chỉ là của cải giảm đi; nếu của cải tăng lên cũng nghĩ như vậy, nên cả hai trường hợp đều không hối tiếc (đoạn 6.1–6.6). Tiền để dành cho gia đình và tiền đem bố thí đều nằm trong cùng một bức tranh.

Bốn niềm vui của người tại gia

Đức Phật dạy ông Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍika) bốn niềm vui của người tại gia: vui vì có tài sản làm ra chân chánh, vui vì được dùng tài sản ấy và làm phước, vui vì không mắc nợ ai, và vui vì thân, lời, ý không có lỗi lầm. Bài kệ cuối kinh nói các niềm vui kia không bằng một phần mười sáu của niềm vui không lỗi lầm (AN 4.62, đoạn 2.3 và 8.1–8.4). Của cải quý, nhưng đời sống trong sạch quý hơn.

Với vợ chồng, Đức Phật dạy hai người có “lòng rộng rãi ngang nhau” (Tăng Chi Bộ 4.55, đoạn 3.1). Thử hình dung một đôi vợ chồng trẻ, mỗi tháng ngồi lại với nhau mười phút: bao nhiêu để chi tiêu, bao nhiêu để dành, bao nhiêu để giúp người. Quyết định chung như vậy giúp việc bố thí không thành chuyện giấu giếm hay giận hờn. Và nhớ rằng món thí lớn nhất không cần tiền: giữ giới không sát sinh là cho vô lượng chúng sinh sự không sợ hãi (Tăng Chi Bộ 8.39, đoạn 3.6).

Một gợi ý cho tháng này

Khi nhận lương, hãy chia ngay thành những phần rõ ràng trước khi chi tiêu: phần sống, phần làm ăn hay học hành, phần để dành, và một phần nhỏ để cho đi, dù chỉ vài chục nghìn. Phần cho đi nhỏ nhưng đều đặn sẽ nuôi lớn tâm rộng rãi; phần để dành giúp gia đình yên ổn. Bài Bố thí Ba-la-mật nói thêm về tâm khi cho đi.