Hồi hướng công đức: làm việc thiện rồi mời người thân đã khuất cùng tùy hỷ

Những người đứng ngoài bức tường

Kinh Ngoài Bức Tường mở đầu bằng một hình ảnh khiến người đọc chùng lòng. Những người thân đã khuất đứng bên ngoài bức tường, nơi ngã ba, ngã tư, đứng nơi cột cửa ngôi nhà xưa của mình (Khp 7, kệ 1). Trong nhà cơm nước dồi dào, nhưng chẳng ai nhớ đến họ, vì nghiệp của chúng sinh ấy (kệ 2).

Theo chú giải Tiểu Tụng, bài kệ này gắn với vua Bimbisāra: sau khi nhà vua cúng dường Đức Phật và chư Tăng mà chưa hồi hướng cho thân quyến đã khuất, Đức Phật dạy nhà vua làm lại và hồi hướng. Câu chuyện ấy thuộc về chú giải, còn lời dạy cốt lõi thì nằm ngay trong bài kệ.

Lời hồi hướng trong kinh

Kinh dạy những người có lòng thương nên bố thí đúng lúc, sạch sẽ, ngon lành, thích hợp, và nói lên lời này:

Món này cho bà con,
Mong bà con an lạc,
Đám ngạ quỷ thân bằng,
Đã tề tựu chỗ đó.

Tiểu Tụng 7, kệ 4

Câu Pāli là Idaṁ vo ñātīnaṁ hotu, sukhitā hontu ñātayo, đến nay vẫn được tụng trong các lễ cầu siêu Nam truyền. Kinh kể tiếp: thân quyến đã khuất tụ hội nơi ấy, thành kính tùy hỷ, chúc người cho được sống lâu, và nói rằng người bố thí không phải không có quả (kệ 4–6). Chữ “tùy hỷ” (anumodanti) là chỗ then chốt: phước không được chuyển như một món đồ từ tay này sang tay kia, mà người đã khuất biết đến việc thiện, hoan hỷ với việc thiện, và chính tâm hoan hỷ ấy đem lại lợi ích cho họ. Như nước mưa trên gò cao chảy xuống chỗ trũng, những gì cho từ đây đem lợi ích cho người đã khuất (kệ 8).

Kinh cũng nói rõ điều gì không giúp được họ:

Không khóc than, sầu muộn,
Không thương tiếc cách gì,
Giúp ích loài ngạ quỷ,
Quyến thuộc làm như vầy,
Không lợi cho ngạ quỷ.

Nhưng khi vật cúng dường,
Khéo đặt vào chư Tăng
Ích lợi chúng lâu dài,
Bây giờ, về sau nữa.

Tiểu Tụng 7, kệ 11–12

Khi nào phần hồi hướng đến được

Bà-la-môn Jāṇussoṇi từng hỏi Đức Phật: lễ cúng cho người chết có thật đến được với họ không? Đức Phật đáp: đến được nếu đúng chỗ, không đến được nếu không đúng chỗ (AN 10.177, đoạn 2.6). Người tái sinh vào địa ngục, súc sinh, cõi người hay cõi trời thì sống nhờ vật thực của cõi ấy. Chỉ người tái sinh vào cõi ngạ quỷ mới sống nhờ những gì bạn bè, bà con gửi đến từ đây (đoạn 7.3). Jāṇussoṇi hỏi tiếp: nếu người thân của mình không ở cõi ấy thì sao? Đức Phật đáp: những thân quyến khác ở đó sẽ nhận, vì trong thời gian dài như vậy, cõi ấy không bao giờ vắng bà con đã khuất của ai; và người bố thí cũng không bao giờ không có quả (đoạn 8.2–9.3).

Nghĩa là hồi hướng không phải một giao dịch trao tận tay, mà là một việc thiện chân thật được làm với lòng thương, đem lợi ích cho người đã khuất khi họ đủ duyên biết và tùy hỷ, và luôn có lợi cho người làm.

Làm thế nào cho đúng

Từ hai bài kinh trên, bạn có thể làm theo ba bước đơn giản. Thứ nhất, làm một việc thiện thật sự: dâng cơm chư Tăng, bố thí người khó khăn, hoặc giữ trọn năm giới trong ngày, vì Đức Phật gọi mỗi giới là một “đại thí”, cho vô lượng chúng sinh sự không sợ hãi (AN 8.39, đoạn 3.3–3.6). Thứ hai, nhớ đến người đã khuất với lòng biết ơn, như kinh dạy: “Người ấy đã cho tôi, đã làm cho tôi” (kệ 10). Thứ ba, nói lên lời hồi hướng, bằng tiếng Pāli hay tiếng Việt đều được.

Trong Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt (Trường Bộ 31), một trong năm bổn phận của con đối với cha mẹ là: “khi cha mẹ đã qua đời, ta sẽ làm việc bố thí hồi hướng cho cha mẹ” (DN 31, đoạn 28.2). Hồi hướng vì thế là một phần của đạo hiếu, nối dài lòng biết ơn cha mẹ sang cả sau khi họ đã đi.

Thử hình dung một người con đến ngày giỗ mẹ. Thay vì lo một mâm cỗ thật lớn, chị nấu những món mẹ thích, mang lên chùa dâng chư Tăng, rồi cả nhà cùng tụng bài Ngoài Bức Tường và đọc lời hồi hướng. Phần tiền tiết kiệm được, chị gửi cho một lớp học tình thương. Làm như vậy, chị vừa giữ lòng thương nhớ, vừa làm đúng điều mẹ vẫn dạy mình làm khi còn sống. Nếu gia đình bạn có thói quen đốt vàng mã, bài Đốt vàng mã có đúng lời Phật dạy không bàn về chuyện ấy một cách nhẹ nhàng.

Một gợi ý nhỏ

Lần tới khi làm một việc tốt, dù nhỏ, bạn thử dừng lại một phút, nhớ đến một người thân đã khuất, và thầm nói: “Mong điều này đến với bà con chúng ta, mong bà con được an vui.” Rồi tùy hỷ với chính việc thiện mình vừa làm. Như câu kết của bài kinh, các bạn đã tạo được phước báu không nhỏ (kệ 13). Nếu nỗi mất mát còn mới, bài Mất người thân, Phật dạy gì có thể đồng hành cùng bạn.