Ngài Ma-ha Ca-chiên-diên: người mở rộng một câu kinh ngắn

Người đến từ Avanti

Tăng Chi Bộ, phẩm Bậc Nhất, ghi: trong hàng đệ tử Tỷ-kheo, người đứng đầu về giảng rộng ý nghĩa của điều được nói vắn tắt là Mahākaccāna (AN 1.197). Theo chú giải Tăng Chi Bộ, Ngài sinh ở thành Ujjenī, xứ Avanti, trong gia đình quốc sư, da màu vàng óng nên được đặt tên là Kañcana (vàng). Lớn lên, Ngài làm quốc sư cho vua Caṇḍapajjota. Nhà vua cử Ngài cùng bảy người đi thỉnh Đức Phật. Theo chú giải, nghe Pháp xong, cả tám người chứng quả A-la-hán và được Đức Phật cho xuất gia bằng lời “Hãy đến đây, Tỷ-kheo”. Đức Phật bảo Ngài tự về Ujjenī, và nhờ Ngài mà nhà vua có lòng tin.

Chi tiết thân thế này thuộc chú giải. Kinh tạng thì cho ta thấy Ngài qua chính lời giảng: ở Ca-tỳ-la-vệ, ở Madhurā, ở Avanti, lúc nào Ngài cũng làm một việc là mở rộng điều Đức Phật nói gọn.

Câu nói vắn tắt ở Ca-tỳ-la-vệ

Trung Bộ 18 kể: một hôm Đức Phật ngồi nghỉ trưa dưới gốc cây trong khu Đại Lâm gần Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavatthu). Một người họ Sakya tên Daṇḍapāṇi chống gậy đến hỏi: “Sa-môn chủ trương gì, tuyên bố gì?” Đức Phật đáp: Ta chủ trương sao cho không tranh cãi với ai ở đời, và các tưởng không còn ngủ ngầm trong vị Bà-la-môn sống tách khỏi các dục. Daṇḍapāṇi lắc đầu, le lưỡi, nhíu mày thành ba nếp rồi chống gậy bỏ đi (MN 18, đoạn 3.1–5.1).

Chiều hôm ấy, Đức Phật kể lại cho chư Tăng. Một Tỷ-kheo xin Ngài giải thích, và Đức Phật chỉ nói thêm một câu ngắn: nơi nào là nguồn gốc khiến các ý niệm do hý luận dồn ép con người, nếu ở đó không có gì để hoan hỷ, để tán dương, để bám chấp, thì đó là chỗ chấm dứt các tùy miên tham, sân, kiến, nghi, mạn, hữu ái, vô minh, chấm dứt chuyện cầm gậy cầm dao, cãi cọ, tranh chấp, nói lời ly gián và dối trá (đoạn 8.1–8.4). Nói xong, Ngài đứng dậy vào tịnh thất.

Các Tỷ-kheo bàn với nhau: Đức Thế Tôn nói vắn tắt mà không giảng rộng; ai có thể giảng rộng? Rồi họ nghĩ: Tôn giả Mahākaccāna được bậc Đạo Sư khen ngợi và được các bạn đồng tu có trí kính trọng; Ngài có khả năng giảng rộng (đoạn 10.9–10.10).

Tìm lõi cây ở cành lá

Điều đầu tiên Ngài nói với các Tỷ-kheo không phải là bài giảng mà là một lời nhắc. Ngài ví họ như người cần lõi cây, gặp một cây lớn có lõi, lại bỏ qua rễ và thân mà đi tìm lõi ở cành lá: Đức Thế Tôn ở ngay trước mặt, các vị lại bỏ qua mà đến hỏi tôi. Ngài nói Đức Thế Tôn là bậc biết những gì cần biết, thấy những gì cần thấy; lẽ ra các vị nên hỏi chính Ngài và ghi nhớ theo lời Ngài đáp (đoạn 12.1–12.5). Chỉ khi được thỉnh lần nữa, Ngài mới giảng.

Người giỏi giảng nhất trong Tăng chúng lại là người đầu tiên chỉ về Thầy mình. Bạn có thể thấy điều này ở những người thật sự giỏi trong mọi nghề: họ không giành lấy chỗ đứng của người đáng được hỏi.

Từ một cái thấy đến cả một câu chuyện

Rồi Ngài giảng. Đây là đoạn được trích dẫn nhiều nhất của Kinh Bánh Mật:

Chư Hiền, do nhơn con mắt và các sắc pháp, nhãn thức khởi lên. Sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc. Do duyên xúc nên có cảm thọ. Những gì có cảm thọ thời có tưởng, những gì có tưởng thời có suy tầm, những gì có suy tầm thì có hý luận. Do hý luận ấy làm nhơn, một số hý luận vọng tưởng ám ảnh một người, đối với các sắc pháp do con mắt nhận thức, quá khứ, tương lai và hiện tại.

Trung Bộ 18, đoạn 16.1

Ngài lặp lại như vậy với tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Hãy thử đặt vào một buổi sáng bình thường: bạn thấy tin nhắn “đã xem” mà không có trả lời. Mắt và màn hình gặp nhau, một cảm giác khó chịu nhẹ, nhận ra “người ấy không trả lời”, rồi nghĩ “chắc giận mình”, rồi một chuỗi suy diễn về mối quan hệ, về quá khứ, về tương lai. Đến lúc ấy, không còn là mình nghĩ về câu chuyện nữa, mà câu chuyện đang dồn ép mình. Bài Sáu căn, sáu trần và Kinh Sáu Sáu (MN 148) giúp nhìn rõ hơn chuỗi này.

Các Tỷ-kheo đem lời giảng trình lên Đức Phật. Ngài dạy: “Mahākaccāna là bậc hiền trí, có đại trí tuệ. Nếu các con hỏi Ta, Ta cũng sẽ giải thích đúng như Mahākaccāna đã giải thích” (đoạn 21.1–21.2). Tôn giả A-nan ví bài giảng như chiếc bánh mật mà người đói lả nhận được: cắn chỗ nào cũng thấy ngọt. Đức Phật bảo hãy nhớ bài này với tên “Pháp môn Bánh Mật” (đoạn 22.2–22.5).

Một đêm hiền giả

Trung Bộ 133 kể một chuyện tương tự: một vị thiên nhắc Tỷ-kheo Samiddhi về bài kệ “Nhất dạ hiền giả”, Tỷ-kheo đến hỏi Đức Phật, Đức Phật đọc bài kệ vắn tắt rồi vào thất. Các Tỷ-kheo lại tìm đến Ngài Ca-chiên-diên, và Ngài giảng rộng cách người ta chạy theo quá khứ, mong cầu tương lai, bị cuốn theo hiện tại qua các căn và các trần (MN 133). Đức Phật lại xác nhận như lần trước. Bài kệ gốc có trong Kinh Nhất Dạ Hiền Giả (MN 131).

Bốn giai cấp đều như nhau

Sau khi Đức Phật nhập diệt, Ngài Ca-chiên-diên sống ở Madhurā. Vua Avantiputta đến hỏi: các Bà-la-môn nói chỉ Bà-la-môn là giai cấp tối thượng, giai cấp khác thấp kém; chỉ Bà-la-môn là trắng, giai cấp khác đen; chỉ Bà-la-môn được thanh tịnh; Ngài nghĩ sao? (MN 84, đoạn 4.1–4.5). Ngài đáp đó chỉ là tiếng đồn ở đời, rồi không tranh luận mà hỏi lại từng câu: một người thuộc bất kỳ giai cấp nào, nếu sát sinh, trộm cắp, nói dối, thì sau khi chết có rơi vào cõi khổ không? Nếu sống thiện thì có sinh lên cõi lành không? Nếu phạm tội trộm cướp thì nhà vua có xử như nhau không? Nếu cạo tóc xuất gia, giữ giới, thì nhà vua có kính trọng như nhau không? (đoạn 5.1–9.12). Cuối cùng nhà vua tự nói: “Thưa Tôn giả Kaccāna, như vậy bốn giai cấp hoàn toàn như nhau; tôi không thấy có gì khác biệt” (đoạn 9.13–9.17).

Khi nhà vua xin quy y với Ngài, Ngài đáp: “Đại vương chớ quy y tôi. Hãy quy y chính Đức Thế Tôn mà tôi đã quy y.” Vua hỏi Đức Thế Tôn nay ở đâu, Ngài đáp: “Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn rồi, thưa đại vương” (đoạn 10.6–10.9). Một lần nữa, Ngài chỉ về Thầy mình.

Kệ của Ngài

Trưởng Lão Tăng Kệ giữ vài bài kệ của Ngài. Có hai câu rất hợp với người sống giữa lời khen chê: “Việc làm của người không thành xấu vì người khác; tự mình chớ làm điều ác, vì chúng sinh có nghiệp là người thân.” “Không phải vì lời người khác mà thành kẻ trộm, không phải vì lời người khác mà thành bậc hiền; tự mình biết mình thế nào, chư thiên cũng biết như thế” (Thag 8.1, kệ 3–4).

Một gợi ý nhỏ

Tuần này, khi thấy mình đang bị một câu chuyện trong đầu dồn ép, bạn thử đi ngược lại chuỗi của Ngài Ca-chiên-diên: mình đang hý luận điều gì? Mình đã suy tầm điều gì? Mình đã nhận biết điều gì? Lúc đầu mình đã thấy, đã nghe điều gì? Thường thì ở đầu chuỗi chỉ là một điều rất nhỏ. Bạn có thể đọc thêm Kinh Tất Cả (SN 35.23).