Phật dạy về im lặng: không phải lúc nào im cũng là vàng

Hai việc nên làm khi ngồi với nhau

Trong Kinh Thánh Cầu (MN 26), Đức Phật đến nơi các tỷ-kheo đang ngồi bàn chuyện Pháp, đứng ngoài cửa chờ đến khi câu chuyện xong rồi mới vào. Ngài khen: “Khi các con tụ họp, có hai việc nên làm: nói chuyện Pháp, hoặc giữ sự im lặng của bậc thánh” (dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo, MN 26; Ud 2.2).

“Im lặng của bậc thánh” không phải là ngồi im mà trong lòng vẫn nói không ngừng. Các bộ chú giải thường giải thích đó là tầng thiền thứ hai, khi tầm và tứ, tức những “lời nói thầm” của tâm, đã lắng xuống; hoặc là ngồi yên giữ đề mục thiền. Nghĩa là: hoặc nói điều có ích, hoặc để tâm lắng xuống. Chuyện phiếm, nói xấu, khoe khoang là điều thứ ba mà kinh không khuyến khích.

Năm điều của lời nói khéo

Kinh Tăng Chi Bộ 5.198 dạy lời nói khéo có năm điều: “nói đúng lúc, nói chân thật, nói nhẹ nhàng, nói có lợi ích, nói với tâm từ” (AN 5.198). Thiếu một điều thì nên cân nhắc, và nhiều khi im lặng là cách giữ trọn năm điều ấy.

Trong Kinh Vương Tử Vô Úy (MN 58), Đức Phật nói rõ hơn: Như Lai không nói lời không thật, không có ích. Với lời thật, có ích mà người nghe không ưa, Như Lai “biết đúng thời để nói”. Như vậy, im lặng không có nghĩa là tránh mọi lời khó nghe. Có lúc thương người là phải nói, chỉ là chọn đúng lúc.

Những lần Đức Phật im lặng

Kinh ghi nhiều lần Đức Phật im lặng, mỗi lần một ý nghĩa:

Im lặng là nhận lời. Khi được thỉnh thọ trai hay thỉnh đến nơi nào, “Đức Thế Tôn im lặng nhận lời” (adhivāsesi tuṇhībhāvena, MN 26). Đây là phép lịch sự trong văn hóa thời ấy.

Im lặng trước câu hỏi làm rối thêm. Du sĩ Vacchagotta hỏi: “Có tự ngã không?” Đức Phật im lặng. Hỏi: “Không có tự ngã sao?” Ngài vẫn im lặng (SN 44.10). Sau đó Ngài giải thích với Tôn giả Ānanda: trả lời “có” thì rơi vào thường kiến, trả lời “không” thì người hỏi vốn đã hoang mang sẽ càng hoang mang hơn. Im lặng ở đây là lòng từ, không phải né tránh. Bài Vô ngã thì ai tái sinh nói thêm về chỗ này.

Không im khi bị mắng. Khi bị một bà-la-môn mắng nhiếc, Đức Phật không im lặng chịu đựng mà bình thản hỏi lại: nếu khách không nhận món quà, món quà thuộc về ai? (SN 7.2). Ngài trả lời, nhưng không trả đũa.

Im như chiếc chiêng bể

Pháp Cú 134 có một hình ảnh lạ: “Nếu tự mình im lặng như chiếc chiêng bể, ngươi đã đạt Niết-bàn, ngươi không còn tranh chấp.” Chiếc chiêng bể là chiếc chiêng bị đánh mà không còn vang. Đây không phải là cắn răng nín nhịn, mà là khi lời nặng chạm vào, trong lòng không còn tiếng dội của sân hận. Bài Làm sao bớt nóng giận có những cách tập cụ thể.

Im lặng cũng bị chê

Đừng chọn im lặng chỉ vì sợ bị chê. Đức Phật nói với cư sĩ Atula: “Chuyện này xưa nay vẫn vậy, này Atula, không phải chỉ hôm nay: người ta chê kẻ ngồi im, chê kẻ nói nhiều, chê cả người nói vừa phải; ở đời không ai không bị chê” (Dhp 227). Nói hay im, thước đo là lợi ích và tâm từ, không phải lời khen chê.

Một gợi ý nhỏ

Trước khi nói một điều khó trong gia đình hay ở chỗ làm, bạn thử hỏi mình năm câu của AN 5.198: Có đúng lúc không? Có thật không? Có nhẹ nhàng không? Có ích không? Mình có đang thương người ấy không? Năm câu đều “có” thì hãy nói. Còn chưa, thì im lặng một chút cũng là một cách tu.

Hỏi nhanh

Phật có dạy “im lặng là vàng” không?

Không có câu ấy trong kinh. Đức Phật dạy khi tụ họp chỉ nên nói chuyện Pháp hoặc giữ sự im lặng của bậc thánh (MN 26), và lời nói khéo phải đúng lúc, chân thật, nhẹ nhàng, có ích, với tâm từ (AN 5.198).

Im lặng của bậc thánh là gì?

Là ariyo tuṇhībhāvo trong MN 26 và Ud 2.2. Các bộ chú giải thường giải thích là tầng thiền thứ hai, khi tầm và tứ đã lắng; không chỉ là không nói.

Khi nào Đức Phật im lặng?

Khi nhận lời thỉnh (MN 26), và khi một câu trả lời chỉ làm người hỏi thêm rối, như lúc Vacchagotta hỏi có tự ngã hay không (SN 44.10). Khi bị mắng, Ngài vẫn bình thản trả lời mà không trả đũa (SN 7.2).

Im lặng có giúp tránh bị chê không?

Không. Pháp Cú 227: người ta chê kẻ ngồi im, chê kẻ nói nhiều, chê cả người nói vừa phải; ở đời không ai không bị chê.