Phóng sanh theo lời Phật: lòng thương và sự sáng suốt

Luật tạng ghi lại một lòng thương

Trong Luật tạng, phần giải thích điều học về trộm cắp, có ghi lại một chuyện nhỏ mà cảm động. Một vị Tỷ-kheo thấy con heo mắc bẫy, vì thương mà thả nó ra. Sau đó vị ấy băn khoăn, không biết mình có phạm lỗi lấy của người đặt bẫy không. Đức Phật hỏi:

Vào lúc bấy giờ, có vị tỳ khưu nọ vì lòng thương xót con heo rừng bị mắc bẫy nên đã gỡ ra. Vị ấy đã có nỗi nghi hoặc: ―(như trên)― “Này tỳ khưu, (khi ấy) ngươi có tâm gì?” - “Bạch Thế Tôn, con vì lòng thương xót.” - “Này tỳ khưu, vị vì lòng thương xót thì vô tội.”

Luật tạng, Ba-la-di 2, đoạn 7.27.3–7.27.5

Luật ghi tiếp những trường hợp tương tự: thả con nai mắc bẫy, thả cá mắc lưới, cũng vì lòng bi, cũng không phạm (đoạn 7.27.10 và 7.27.13). Cùng chỗ ấy, Luật phân biệt rõ: vị nào thả con vật với ý định lấy trộm trước khi chủ bẫy thấy thì phạm tội Ba-la-di (đoạn 7.27.6–7.27.9). Cùng một hành động, điều quyết định là tâm. Đoạn Luật này cho thấy việc giải thoát một con vật khỏi bẫy, khi xuất phát từ lòng thương, được Đức Phật nhìn nhận.

Không sát sinh là món quà lớn nhất

Trong Tăng Chi Bộ 8.39, Đức Phật nói đến năm sự bố thí gọi là “đại thí”, sự bố thí đầu tiên là giữ giới không sát sinh:

Này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử từ bỏ sát sanh, đem cho không sợ hãi cho vô lượng chúng sanh, đem cho không hận thù cho vô lượng chúng sanh, đem cho không hại cho vô lượng chúng sanh; sau khi cho vô lượng chúng sanh, không sợ hãi, không hận thù, không hại, vị ấy sẽ được san sẻ vô lượng không sợ hãi, không hận thù, không hại.

Tăng Chi Bộ 8.39, đoạn 3.6–3.7

Thả một con chim là cho một con chim sự sống. Giữ giới không sát sinh là cho mọi loài, ở mọi nơi, suốt cả đời mình, sự an toàn trước mình. Pháp Cú dạy cùng một tinh thần: “Ai ai cũng run trước đòn roi, ai ai cũng sợ chết; lấy chính mình mà suy ra người, đừng giết, đừng xui ai giết” (Pháp Cú, kệ 129). Kinh Từ Bi thì mở lòng đến “bất cứ chúng sinh nào đang có mặt, yếu hay mạnh, không sót một loài nào” (Kinh Tập 1.8, kệ 4).

Khi lòng tốt cần thêm sự sáng suốt

Theo truyền thống, ở nhiều nơi người ta mua chim, cá, rùa ngoài chợ hoặc trước cổng chùa để thả vào dịp lễ. Tấm lòng ấy là thiện. Nhưng thử hình dung một người bán chim ở cổng chùa: số chim chị bán mỗi rằm là do người mua đặt. Nếu không ai mua để thả, chị đã không giăng lưới bắt chừng ấy con. Nhiều con yếu đi, chết trong lồng chật trước khi đến tay người phóng sanh. Có khi cá nước ngọt được thả xuống nước lợ, hay chim vừa được thả đã bị bắt lại để bán lần nữa.

Kinh Dhammika dạy người cư sĩ: “Không giết hại sinh vật, cũng không bảo người khác giết, không tán thành người khác giết; buông bỏ gậy gộc đối với mọi loài, yếu hay mạnh, có mặt ở đời” (Kinh Tập 2.14, kệ 20). Người mua chim để thả không hề muốn chim bị bắt. Nhưng khi biết việc mua của mình chính là lý do có người đi bắt, ta nên tự hỏi lại. Đức Phật dạy Tôn giả La-hầu-la (Rāhula) soi xét mọi việc như soi gương: việc ta muốn làm đây có đưa đến hại mình, hại người, hay hại cả hai không (Trung Bộ 61, đoạn 9.2). Câu hỏi ấy áp dụng cả cho việc thiện: làm sao để việc thiện của mình không vô tình gây hại.

Nói vậy không phải để ai cảm thấy có lỗi vì những lần phóng sanh trước. Tâm thương của bạn lúc ấy là thật, và đó là điều quý. Chỉ là từ nay, lòng thương ấy có thể đi xa hơn một bước, nhờ sự hiểu biết.

Vài cách phóng sanh sáng suốt

• Cứu con vật đang thật sự gặp nạn: con chim mắc lưới ngoài vườn, con cá mắc cạn, con vật bị thương bên đường. Đây gần nhất với chuyện trong Luật tạng.
• Nếu mua để thả, đừng đặt trước số lượng, chọn loài có thể sống ở nơi thả, thả ở môi trường phù hợp, nhẹ nhàng và không làm con vật kiệt sức vì nghi lễ kéo dài.
• Ủng hộ những nơi cứu hộ, chăm sóc động vật, hoặc chuộc lại những con vật sắp bị giết thịt mà không làm phát sinh thêm việc bắt bớ.
• Giữ trọn giới thứ nhất trong đời sống hằng ngày, như bài Năm giới là gì giải thích, và xem bài Giết côn trùng có phạm giới không.

Một gợi ý nhỏ

Rằm tới, trước khi đi chùa, bạn thử ngồi yên năm phút, đọc chậm câu kệ của Kinh Từ Bi: “Mong tất cả chúng sinh được hạnh phúc.” Rồi tự nguyện giữ trọn giới không sát sinh trong một ngày. Đó là một lần phóng sanh không cần lồng chim, mà mọi loài quanh bạn đều được hưởng.