Hạnh phúc theo Phật giáo là gì? Bốn loại an lạc và niềm an lạc của Niết-bàn

Hạnh phúc đến từ đâu theo kinh

Câu hỏi hạnh phúc đến từ đâu có nhiều câu trả lời khác nhau trong đời sống, và kinh Nikāya, tức năm bộ kinh gốc bằng tiếng Pāli, ngôn ngữ gốc của kinh, trả lời câu hỏi này bằng một bảng phân loại rõ ràng cho người tại gia, rồi chỉ sang một tầng sâu hơn. Người tại gia ở đây là người sống đời sống gia đình, có tài sản, có công việc và có trách nhiệm với người thân, khác với người xuất gia đã từ bỏ đời sống gia đình.

Chữ Pāli cho an lạc là sukha, niềm vui, sự an lạc, trạng thái nhẹ nhàng và dễ chịu của thân và tâm. Chữ Pāli cho người tại gia là gahapati, gia chủ, người chủ của một gia đình. Kinh Không Mắc Nợ nêu bốn loại an lạc của người tại gia như sau:

“Có bốn loại an lạc này, ngày Gia chủ, người tại gia thọ hưởng các dục thâu hoạch được, tùy thời gian, tùy thời cơ khởi lên cho vị ấy. Thế nào là bốn? Lạc sở hữu, lạc thọ dụng, lạc không mắc nợ, lạc không phạm tội.” (AN 4.62:2.1–2.3; Pāli: Cattārimāni, gahapati, sukhāni adhigamanīyāni gihinā kāmabhoginā kālena kālaṁ samayena samayaṁ upādāya. Katamāni cattāri? Atthisukhaṁ, bhogasukhaṁ, ānaṇyasukhaṁ, anavajjasukhaṁ)

Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, bốn loại an lạc này được nêu theo thứ tự từ những gì thuộc về của cải đến những gì thuộc về đời sống không lỗi lầm, và thứ tự ấy đã gợi ý rằng hạnh phúc sâu hơn không nằm ở chỗ có nhiều hơn mà nằm ở chỗ sống ngay thẳng hơn.

Lạc sở hữu và lạc thọ dụng

Lạc sở hữu là niềm an lạc khi người tại gia có được của cải do làm ăn chân chính mà có, và biết rằng của cải ấy là thành quả của công sức ngay thẳng của bản thân. Lạc thọ dụng là niềm an lạc khi người tại gia dùng của cải ấy cho bản thân và gia đình một cách hợp lý, không phung phí và không keo kiệt đến mức tự làm khổ bản thân.

Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, hai loại lạc này là niềm vui chính đáng của đời sống tại gia và kinh không chê bai chúng. Một người làm ăn chân chính rồi dùng của cải để nuôi gia đình và giúp đỡ người khác thì niềm vui ấy có gốc rễ ngay thẳng, khác với niềm vui có được từ việc làm hại người khác hay từ việc lừa dối.

Trang Phật tử có được giàu không nói thêm về việc người Phật tử tại gia có được làm giàu hay không, và trang Giàu thật sự theo lời Phật: bảy tài sản mà lửa, nước, trộm cướp không lấy được nói về bảy loại tài sản không bị mất mát theo cách mà của cải vật chất vẫn bị mất. Hai trang này giúp bạn đọc thấy rằng của cải là một phần của hạnh phúc tại gia, nhưng không phải là tất cả.

Lạc không mắc nợ

Lạc không mắc nợ là niềm an lạc khi người tại gia không mắc nợ ai một điều gì, ít hay nhiều, và khi nghĩ về điều ấy thì tâm được lạc và được hỷ. Kinh nói về loại lạc này như sau:

“Và này Gia chủ, thế nào là lạc không mắc nợ? Ở đây, này Gia chủ, vị thiện gia nam tử không có mắc nợ ai một điều gì, ít hay nhiều. Vị ấy nghĩ rằng: “Ta không có mắc nợ ai một điều gì, ít hay nhiều.” Nghĩ vậy, vị ấy được lạc, được hỷ. Này Gia chủ, đây gọi là lạc không mắc nợ.” (AN 4.62:5.1–5.4; Pāli: Katamañca, gahapati, ānaṇyasukhaṁ? Idha, gahapati, kulaputto na kassaci kiñci dhāreti appaṁ vā bahuṁ vā. So na kassaci kiñci dhāremi appaṁ vā bahuṁ vāti adhigacchati sukhaṁ, adhigacchati somanassaṁ. Idaṁ vuccati, gahapati, ānaṇyasukhaṁ)

Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, lạc không mắc nợ là một niềm vui rất đời thường mà nhiều người từng trải qua: buổi tối không còn khoản nợ nào đè nặng trong tâm thì giấc ngủ cũng nhẹ hơn, và buổi sáng thức dậy cũng không còn nỗi lo phải trả nợ. Niềm vui này không đến từ việc có thêm một thứ gì mà đến từ việc không còn một gánh nặng nào.

Ví dụ của người viết, không phải chuyện trong kinh: chị Lan từng vay một khoản tiền nhỏ để lo việc nhà, mỗi tháng đến kỳ trả nợ chị lại thấp thỏm, và khi khoản nợ được trả hết thì chị thấy nhẹ nhõm như vừa đặt xuống một vật nặng đã mang lâu ngày, dù thu nhập của chị không tăng thêm đồng nào.

Trang Nợ nần, áp lực tiền bạc: Phật dạy gì nói thêm về áp lực tiền bạc và cách kinh nhìn nhận nó, và bạn đọc đang gặp áp lực nợ nần kéo dài có thể tìm đến người thân hoặc người có chuyên môn về tài chính để được hỗ trợ cụ thể.

Lạc không phạm tội

Lạc không phạm tội là niềm an lạc khi người đệ tử của bậc Thánh thành tựu thân hành không phạm tội, khẩu hành không phạm tội và ý hành không phạm tội. Kinh nói về loại lạc này như sau:

“Ở đây, này Gia chủ, vị Thánh đệ tử thành tựu thân hành không phạm tội, thành tựu khẩu hành không phạm tội, thành tựu ý hành không phạm tội.” (AN 4.62:6.2; Pāli: Idha, gahapati, ariyasāvako anavajjena kāyakammena samannāgato hoti, anavajjena vacīkammena samannāgato hoti, anavajjena manokammena samannāgato hoti)

Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, lạc không phạm tội là niềm vui của một người biết rằng thân, lời nói và ý nghĩ của bản thân không gây hại cho ai, nên khi nhìn lại đời sống của bản thân thì tâm không bị cắn rứt. Bài kệ cuối Kinh Không Mắc Nợ nói rằng lạc không phạm tội vượt lên trên ba loại lạc còn lại, và điều này cho thấy kinh đặt đời sống không lỗi lầm lên trên của cải và sự hưởng thụ.

Một người có của cải mà sống với nhiều lỗi lầm thì niềm vui của cải ấy luôn đi kèm với nỗi lo bị phát hiện và sự cắn rứt trong tâm. Một người sống không lỗi lầm thì dù của cải ít hơn, tâm vẫn nhẹ nhàng và vững vàng hơn. Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, đây là điểm mà kinh muốn người đọc suy ngẫm khi trả lời câu hỏi hạnh phúc đến từ đâu.

Niết-bàn là lạc

Sâu hơn bốn loại an lạc của người tại gia là niềm an lạc của Niết-bàn. Chữ Pāli cho Niết-bàn là nibbāna, sự dập tắt, sự tắt ngấm của tham, sân và si. Trong Kinh Lạc Niết-bàn, ngài Sāriputta nói một câu ngắn gọn mà nhiều người mới nghe sẽ thấy khó hiểu:

“Này các Hiền giả, lạc là Niết-bàn này; này các Hiền giả, lạc là Niết-bàn này.” (AN 9.34:1.3–1.4; Pāli: sukhamidaṁ, āvuso, nibbānaṁ. Sukhamidaṁ, āvuso, nibbānanti)

Câu nói này gây thắc mắc ngay lập tức: nếu Niết-bàn là lạc thì lạc ấy được cảm nhận bằng gì, khi ở đó không còn cảm thọ nữa. Ngài Sāriputta đáp lại thắc mắc ấy như sau:

“Này Hiền giả, cái này ở đây là lạc, dầu rằng lạc ấy ở đây không được cảm thọ.” (AN 9.34:1.7; Pāli: Etadeva khvettha, āvuso, sukhaṁ yadettha natthi vedayitaṁ)

Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, câu đáp này đảo ngược cách hiểu thông thường về hạnh phúc. Hạnh phúc thông thường là một cảm giác dễ chịu mà người ta cảm nhận được, còn lạc của Niết-bàn là sự vắng mặt của mọi thứ gây khổ, kể cả sự vắng mặt của chính cảm giác. Vì không còn gì để cảm thọ, không còn tham, sân và si khởi lên để làm khổ tâm, nên trạng thái ấy được gọi là lạc.

Trang Niết-bàn là gì: sự dập tắt của tham, sân, si giải thích kỹ hơn về Niết-bàn, và trang Hạnh phúc là con đường: lời Phật hay lời một thiền sư thời nay? giúp bạn đọc phân biệt câu nói nổi tiếng về hạnh phúc là con đường với lời kinh gốc, vì câu nói ấy không phải là lời kinh Nikāya.

Bốn loại an lạc xếp theo thứ tự nào

Nếu xếp bốn loại an lạc theo thứ tự từ gần đến sâu thì lạc sở hữu và lạc thọ dụng thuộc về của cải và sự hưởng thụ, lạc không mắc nợ thuộc về sự nhẹ nhàng khi không còn gánh nặng, và lạc không phạm tội thuộc về đời sống ngay thẳng. Niết-bàn đứng sau cả bốn loại ấy, như một tầng sâu hơn hẳn.

Theo cách đọc của người viết, không phải câu trong kinh, thứ tự này không có nghĩa là người tại gia phải bỏ qua của cải để chạy theo Niết-bàn ngay lập tức. Người tại gia vẫn sống với của cải, vẫn hưởng thụ một cách hợp lý và vẫn trả nợ đầy đủ, nhưng đồng thời cũng giữ đời sống không lỗi lầm để tâm ngày càng nhẹ hơn. Con đường của người tại gia là con đường đi từ gần đến sâu, chứ không phải là con đường nhảy vọt.

Trang Phật tử tại gia sống thế nào: sáu phương và cách dùng của cải nói về đời sống hằng ngày của người tại gia, và trang Bận rộn vẫn tu được: lời Phật dạy cho người tại gia nói về việc người bận rộn vẫn có thể tu tập trong đời sống hằng ngày.

Khi buồn khổ kéo dài thì làm gì

Bài viết trình bày hạnh phúc theo kinh, nhưng người viết cũng xin nói rõ một điều: bài viết không hứa rằng đọc kinh hay hiểu bốn loại an lạc thì buồn khổ sẽ hết ngay. Buồn khổ trong đời sống có nhiều nguyên nhân, và có những nỗi buồn cần thời gian, cần sự hỗ trợ của người thân và cần sự giúp đỡ của người có chuyên môn.

Nếu bạn đọc đang rất khó khăn, đang buồn khổ kéo dài hay đang nghĩ quẩn không dừng được thì bạn đọc nên tìm người thân tin cậy hoặc người có chuyên môn để được hỗ trợ kịp thời, bên cạnh việc đọc kinh và suy ngẫm. Kinh dạy con đường đi đến an lạc, nhưng kinh không thay thế việc chăm sóc sức khỏe và sự hỗ trợ của người có chuyên môn khi cần thiết.

Kết luận

Hạnh phúc theo Phật giáo, xét theo kinh Nikāya, bắt đầu từ bốn loại an lạc của người tại gia là sở hữu, thọ dụng, không mắc nợ và không phạm tội, rồi đi sâu đến niềm an lạc của Niết-bàn, nơi không còn gì để cảm thọ mà vẫn gọi là lạc. Hạnh phúc vì vậy không đến từ một điều duy nhất mà đến từ một đời sống được sắp xếp theo thứ tự: của cải ngay thẳng, hưởng thụ hợp lý, không mắc nợ, không phạm tội, và cuối cùng là sự dập tắt của tham, sân và si.

Hỏi nhanh

Hạnh phúc theo Phật giáo là gì?

Theo Kinh Không Mắc Nợ, người tại gia có bốn loại an lạc là lạc sở hữu, lạc thọ dụng, lạc không mắc nợ và lạc không phạm tội (AN 4.62, đoạn 2.1–2.3).

Trong bốn loại an lạc thì loại nào cao nhất?

Lạc không phạm tội, vì bài kệ cuối kinh nói loại lạc này vượt lên trên ba loại còn lại, và kinh nêu nó qua thân, khẩu, ý đều không phạm tội (AN 4.62, đoạn 6.2).

Niết-bàn là lạc thì cảm nhận bằng gì?

Ngài Sāriputta nói Niết-bàn là lạc, và lạc ấy là lạc vì ở đó không còn gì để cảm thọ (AN 9.34, đoạn 1.7).

Người tại gia có cần bỏ của cải để tìm hạnh phúc không?

Không cần bỏ ngay. Người tại gia vẫn sống với của cải ngay thẳng, hưởng thụ hợp lý, không mắc nợ và không phạm tội, rồi đi sâu dần đến Niết-bàn theo thứ tự mà kinh nêu.

Buồn khổ kéo dài thì đọc kinh có đủ không?

Chưa đủ trong mọi trường hợp. Khi buồn khổ kéo dài hay nghĩ quẩn không dừng được, bạn đọc nên tìm người thân tin cậy hoặc người có chuyên môn để được hỗ trợ kịp thời.

Câu chốt: Hạnh phúc theo kinh bắt đầu từ đời sống ngay thẳng của người tại gia và đi sâu đến niềm an lạc của Niết-bàn, nơi không còn tham, sân và si.