Ngài Mục-kiền-liên là ai, và chuyện cứu mẹ đến từ kinh nào

Người bạn tên Kolita

Luật tạng kể Kolita và Upatissa cùng hẹn nhau tìm đường bất tử; khi Upatissa nghe Pháp từ Tôn giả Assaji và kể lại, Kolita cũng thấy Pháp ngay. Đức Phật nhìn hai người đến Trúc Lâm và nói họ sẽ là “đôi đệ tử hàng đầu, một đôi hiền thiện” (Luật tạng, Đại Phẩm, đoạn 23.10.6–24.3.5). Upatissa là Ngài Xá-lợi-phất, Kolita là Ngài Mục-kiền-liên.

Tăng Chi Bộ ghi lời Đức Phật: trong hàng đệ tử xuất gia của Ta, người đứng đầu về thần thông là Mahāmoggallāna (AN 1.190, đoạn 1.1). Trung Bộ 141 thêm một nét: nếu Ngài Xá-lợi-phất như người mẹ sinh con, thì Ngài Mục-kiền-liên như người nuôi đứa trẻ lớn lên, dẫn người ta đến mục tiêu tối thượng (MN 141, đoạn 5.4–5.6).

Bậc thần thông cũng từng ngủ gật

Có một bài kinh rất gần gũi về Ngài. Tăng Chi Bộ 7.61 kể có lần Ngài ngồi thiền mà ngủ gật ở một ngôi làng xứ Magadha (đoạn 1.3); theo chú giải, đó là những ngày đầu sau khi Ngài xuất gia. Đức Phật hiện đến và hỏi: “Này Moggallāna, con đang ngủ gật phải không?” Ngài thưa: “Bạch Thế Tôn, vâng” (đoạn 2.1–2.2).

Đức Phật không quở trách mà chỉ từng bước: đừng chú tâm vào tưởng đang làm mình buồn ngủ; nếu không được, hãy suy nghĩ lại giáo pháp đã học; nếu vẫn không được, hãy tụng lớn giáo pháp ấy; rồi kéo tai, xoa tay chân; đứng dậy lấy nước rửa mắt, nhìn các phương, ngước nhìn sao trời; tác ý đến ánh sáng; đi kinh hành; và nếu vẫn không được thì nằm nghỉ trong chánh niệm, thức dậy là đứng lên ngay (đoạn 2.3–9.4). Cuối bài, Ngài dạy một câu ngắn mà sâu: “Không có pháp nào đáng để chấp thủ” (đoạn 13.2).

Ngay bậc thần thông bậc nhất cũng từng vật lộn với cơn buồn ngủ như chúng ta.

Chuyện cứu mẹ: hiểu đúng về nguồn kinh

Chuyện quen thuộc kể rằng Ngài Mục-kiền-liên dùng thiên nhãn thấy mẹ sinh làm ngạ quỷ, mang cơm đến dâng thì cơm hóa than lửa; Đức Phật dạy Ngài nhân ngày chư Tăng mãn hạ, sắm lễ cúng dường Tăng chúng mười phương để nhờ sức chú nguyện của chư Tăng mà cứu mẹ. Câu chuyện này đến từ kinh Vu Lan Bồn, một bản kinh được lưu giữ bằng chữ Hán trong truyền thống Phật giáo Bắc tông; theo truyền thống, bản dịch chữ Hán được ghi là của ngài Trúc Pháp Hộ.

Trong năm bộ Nikāya và trong toàn bộ Kinh tạng Pāli, không có câu chuyện này. Nói rõ như vậy không làm giảm giá trị của mùa Vu Lan. Mùa Vu Lan là một truyền thống đẹp của Phật giáo Bắc tông, đã nuôi dưỡng lòng hiếu thảo của bao thế hệ người Việt. Phật giáo Nam truyền cũng đề cao hiếu đạo bằng chính lời kinh Pāli: Đức Phật nói không thể đền đáp cha mẹ dù cõng cha mẹ trên vai suốt trăm năm, trừ khi giúp cha mẹ an trú trong niềm tin, giới, bố thí và trí tuệ (xem Kinh Cha Mẹ, AN 2.33 và bài Báo hiếu cha mẹ theo lời Phật).

Chuyện tương tự trong truyền thống Pāli

Ngạ Quỷ Sự (Petavatthu), một tập kệ trong Tiểu Bộ, có chuyện thứ hai của phẩm thứ hai mang tên “Mẹ của Trưởng lão Sāriputta”. Theo Ngạ Quỷ Sự, một ngạ quỷ nữ gầy guộc hiện đến và nói: “Ta là mẹ của con trong những kiếp trước, sinh vào cõi ngạ quỷ, bị đói khát hành hạ” (Pv 2.2, kệ 2). Bà xin: “Này con, hãy bố thí, rồi hồi hướng cho mẹ” (kệ 6). Ngài Upatissa, tức Xá-lợi-phất, bàn với Ngài Mục-kiền-liên, Ngài Anuruddha và Ngài Kappina, dựng bốn liêu thất dâng Tăng chúng bốn phương cùng thức ăn nước uống, rồi hồi hướng phần cúng dường ấy cho mẹ (kệ 7–8). Ngay khi hồi hướng, quả liền sinh: thức ăn, nước uống, y phục (kệ 9). Bà hiện ra rực rỡ trước Ngài Kolita, tức Mục-kiền-liên, và nói nhờ sự bố thí của Sāriputta mà bà được hoan hỉ, không còn sợ hãi (kệ 10, 18).

Điểm chung giữa hai truyền thống rất đẹp: cúng dường Tăng chúng và hồi hướng cho người thân đã khuất. Đó cũng chính là lời dạy của Kinh Ngoài Bức Tường (Khp 7), có trong cả Kinh tạng Pāli. Bài Hồi hướng công đức thế nào nói rõ hơn.

Sự ra đi của Ngài

Theo chú giải Pháp Cú (Dhammapada-aṭṭhakathā), Ngài Mục-kiền-liên bị bọn cướp do những người ganh ghét thuê đến sát hại, và chú giải giải thích đó là quả của một nghiệp rất nặng trong một kiếp xa xưa, khi Ngài làm hại chính cha mẹ mình. Tích truyện này gắn với kệ Pháp Cú 137: “Ai dùng gậy gộc làm hại người không gậy gộc, không lỗi lầm…” (Dhp 137). Kinh Nikāya không kể chi tiết này; nó thuộc chú giải.

Một gợi ý nhỏ

Mùa Vu Lan năm nay, dù bạn theo truyền thống nào, hãy thử làm điều cả hai truyền thống cùng dạy: dâng một phần vật dụng đến chư Tăng, rồi lặng lẽ hồi hướng cho cha mẹ, còn sống hay đã khuất. Và đêm nào ngồi thiền thấy buồn ngủ, bạn hãy nhớ những bước Đức Phật chỉ cho Ngài Mục-kiền-liên.