Vua Ba-tư-nặc: một vị vua học Pháp giữa việc triều chính

Lần gặp đầu: bốn thứ không nên coi thường vì còn trẻ

Tương Ưng Bộ 3.1 kể nhà vua đến hỏi Đức Phật: Tôn giả Gotama có tự nhận đã chứng Vô thượng Chánh đẳng giác không? Ngay cả các vị thầy lớn tuổi, nổi tiếng cũng không dám nhận như vậy, sao Ngài còn trẻ tuổi và mới xuất gia lại dám nhận (SN 3.1, đoạn 1.5–2.4)? Đức Phật đáp có bốn thứ không nên khinh, không nên coi thường vì còn nhỏ: một vị vương tử dòng Sát-đế-lỵ, một con rắn, một đốm lửa, và một vị Tỷ-kheo (đoạn 3.1–3.7). Nghe xong, nhà vua xin quy y Phật, Pháp, Tăng trọn đời (đoạn 14.4–14.5).

Hình ảnh đầu tiên trong câu trả lời ấy là một vị vương tử dòng Sát-đế-lỵ, rất gần với người đang hỏi. Đức Phật nói bằng ngôn ngữ của người nghe.

Một bát cơm và một bài kệ

Tương Ưng Bộ 3.13 kể nhà vua thường ăn cơm nấu bằng cả một thùng gạo. Một hôm, ăn xong, vua đến gặp Đức Phật, ngồi thở hổn hển. Đức Phật nói kệ:

Con người thường chánh niệm,
Được ăn, biết phải chăng,
Chừng mực, cảm thọ mạnh,
Già chậm, tuổi thọ dài.

Tương Ưng Bộ 3.13, đoạn 3.1–3.4

Nhà vua nhờ cậu thanh niên Sudassana học thuộc bài kệ và đọc lên mỗi khi vua dùng bữa, rồi dần dần giảm xuống chỉ còn một chén cơm. Về sau thân thể vua thon gọn lại, vua vuốt tay chân mà nói: Đức Thế Tôn thương ta cả hai mặt, lợi ích đời này và lợi ích đời sau (đoạn 4.1–6.4). Đây có lẽ là bài học ăn uống điều độ cổ nhất còn ghi lại. Bạn có thể đọc bài Ăn uống chánh niệm.

Thắng và thua

Kosala có chiến tranh với Magadha. Tương Ưng Bộ 3.14 kể vua A-xà-thế (Ajātasattu) xứ Magadha đem quân đánh, vua Ba-tư-nặc thua chạy về Sāvatthī. Đức Phật nói với các Tỷ-kheo: vua Magadha kết bạn với kẻ ác, vua Kosala kết bạn với người lành; rồi đọc kệ:

Thắng trận sanh thù oán,
Bại trận nếm khổ đau,
Ai bỏ thắng, bỏ bại,
Tịch tịnh, hưởng an lạc.

Tương Ưng Bộ 3.14, đoạn 5.1–5.4

Bài kinh tiếp theo kể lần sau vua Ba-tư-nặc thắng, bắt sống A-xà-thế, nhưng chỉ thu quân đội rồi tha cho người cháu ấy về (SN 3.15, đoạn 1.6–2.1). Đức Phật nói: kẻ giết sẽ gặp kẻ giết mình, kẻ thắng sẽ gặp kẻ thắng mình, kẻ mắng gặp lời mắng; do nghiệp xoay vần, kẻ cướp lại bị cướp (đoạn 9.1–9.6). Hai bài kinh nằm cạnh nhau như hai mặt của một đồng xu.

Khi hoàng hậu sinh con gái

Một lần vua đang ngồi với Đức Phật thì có người ghé tai báo hoàng hậu Mạt-lợi (Mallikā) vừa sinh một con gái. Nhà vua không vui. Đức Phật biết vậy, liền nói kệ:

Này Nhân chủ, ở đời,
Có một số thiếu nữ,
Có thể tốt đẹp hơn,
So sánh với con trai,
Có trí tuệ, giới đức,
Khiến nhạc mẫu thán phục.
Rồi sinh được con trai,
Là anh hùng, quốc chủ,
Người con trai như vậy,
Của người vợ hiền đức,
Thật xứng là Đạo sư,
Giáo giới cho toàn quốc.

Tương Ưng Bộ 3.16, đoạn 3.1–4.4

Hai mươi lăm thế kỷ sau, nhiều gia đình vẫn còn có cái “không vui” ấy. Lời Đức Phật vẫn còn nguyên giá trị.

Dấu chân voi

Có lần vua hỏi: có một pháp nào đem lại lợi ích cả đời này lẫn đời sau không? Đức Phật đáp có, đó là không phóng dật (appamāda):

—Bất phóng dật, thưa Đại vương, là một pháp có thể đưa đến chứng đắc và tồn tại cả hai hạnh phúc: hạnh phúc đời này và hạnh phúc đời sau. Thưa Đại vương, cũng như con voi, trong tất cả loài hữu tình có chân, tóm thâu tất cả đặc tướng của chân trong bàn chân của nó; và bàn chân của voi được xem là đệ nhất về phương diện to lớn trong tất cả loại chân.

Tương Ưng Bộ 3.17, đoạn 4.1–4.5

Tương Ưng Bộ 3.18 nối tiếp ý ấy. Vua thưa: Pháp được Đức Thế Tôn khéo giảng dành cho người có bạn lành, không dành cho người có bạn xấu. Đức Phật kể lại cho vua nghe chuyện Tôn giả A-nan từng nói bạn lành là một nửa đời sống phạm hạnh, và Ngài đã dạy: không phải vậy, bạn lành là toàn bộ đời sống phạm hạnh (đoạn 3.1–6.2). Rồi Ngài khuyên vua: đã có bạn lành, hãy sống nương vào một pháp, đó là không phóng dật trong các thiện pháp (đoạn 8.1–8.2). Lời dạy về bạn lành có trong Kinh Thiện Hữu (SN 45.2), và về không phóng dật trong Phẩm Không Phóng Dật của Pháp Cú.

Bà nội một trăm hai mươi tuổi

Tương Ưng Bộ 3.22 kể vua đến gặp Đức Phật giữa trưa, vì bà nội của vua vừa qua đời ở tuổi một trăm hai mươi. Vua nói nếu có thể đổi được, vua sẵn sàng đem voi báu, ngựa báu, một ngôi làng tốt, thậm chí cả đất nước để đổi lấy mạng sống của bà. Đức Phật dạy: mọi chúng sinh đều phải chết, như mọi chiếc bình của người thợ gốm, dù nung hay chưa nung, rồi đều sẽ vỡ (đoạn 3.3). Bài Mất người thân, Phật dạy gì nói kỹ hơn về điều này.

Trong Kinh Ví Dụ Núi Đá (SN 3.25), Đức Phật hỏi vua: nếu có người từ bốn phương lần lượt đến báo có núi đá lớn cao ngang mây đang tiến tới, nghiền nát mọi vật, vua sẽ làm gì? Vua đáp: khi ấy con còn biết làm gì ngoài việc sống theo Pháp, làm điều thiện, làm việc phước? Đức Phật nói: già và chết đang lăn tới đè lên đại vương như thế. Chính nhà vua thưa thêm: trước già và chết, những trận đánh bằng voi, ngựa, xe, bộ binh, bằng mưu kế hay tiền của đều không còn đất dụng võ.

Hai người tám mươi tuổi

Trung Bộ 89 kể nhà vua đến thị trấn Nagaraka. Đi dạo trong vườn, thấy những gốc cây yên tĩnh, xa tiếng người, vua chợt nhớ đến Đức Phật, vì đó là những nơi vua từng ngồi hầu Ngài (MN 89, đoạn 4.1–4.6). Biết Đức Phật đang ở Medaḷumpa, cách đó ba do-tuần, vua cho thắng xe đi ngay, đến nơi khi trời còn sáng (đoạn 5.1–6.2). Đến nơi, vua trao gươm và khăn vấn đầu cho tướng Dīgha Kārāyana, rồi một mình vào tịnh thất (đoạn 8.2). Vua cúi đầu dưới chân Đức Phật, hôn chân Ngài và nói: “Bạch Thế Tôn, con là Pasenadi, vua xứ Kosala” (đoạn 9.1–9.3).

Đức Phật hỏi vì sao vua tỏ lòng kính trọng sâu xa như vậy. Vua kể nhiều lý do: các Tỷ-kheo giữ phạm hạnh trọn vẹn suốt đời; ngoài đời vua với vua, cha mẹ với con cái còn tranh cãi, còn các Tỷ-kheo sống hòa hợp như nước với sữa; các Tỷ-kheo tươi vui, an nhiên; khi Đức Phật thuyết Pháp cho hàng trăm người, không có cả tiếng ho hay tiếng hắt hơi (đoạn 10.1–13.9). Và một lý do rất riêng:

Lại nữa, bạch Thế Tôn, Thế Tôn thuộc dòng Sát-đế-lị, con cũng thuộc dòng Sát-đế-lị. Thế Tôn là người nước Kosala, con cũng thuộc người nước Kosala. Thế Tôn được tám mươi tuổi, con cũng được tám mươi tuổi.

Trung Bộ 89, đoạn 19.1–19.5

Khi vua đi rồi, Đức Phật bảo các Tỷ-kheo: vua Pasenadi vừa nói những lời là “đài tưởng niệm Pháp”; hãy học, hãy ghi nhớ, vì chúng đem lại lợi ích và là nền tảng của đời sống phạm hạnh (đoạn 21.2–21.6).

Theo chú giải Trung Bộ, đó là lần cuối hai người gặp nhau. Dīgha Kārāyana, người được vua phong làm tướng, là cháu của tướng Bandhula, người đã bị nhà vua giết oan. Trong lúc vua ở trong thất, Kārāyana mang năm vật biểu tượng vương quyền về lập thái tử Viḍūḍabha lên ngôi, chỉ để lại cho vua một con ngựa, một thanh gươm và một người hầu gái. Vua đi về phía Vương Xá định nhờ người cháu A-xà-thế giúp, dọc đường ăn uống kham khổ, uống nhiều nước rồi lâm bệnh, đến nơi khi cổng thành đã đóng, nằm nghỉ trong một nhà nghỉ ngoài thành và qua đời trước lúc trời sáng. Chú giải kể vua A-xà-thế lo tang lễ cho ông. Kinh tạng không ghi những chuyện này.

Một gợi ý nhỏ

Vua Ba-tư-nặc không phải là một vị thánh. Ông nóng nảy, ăn nhiều, có lúc thắng lúc thua, có lúc làm điều sai. Nhưng giữa bao nhiêu việc triều chính, ông vẫn tìm đến hỏi Pháp, rất nhiều lần. Tuần này, giữa những việc bận rộn của mình, bạn thử dành một bữa ăn nhớ lại bài kệ bốn câu của Sudassana: biết tiết độ khi ăn. Chỉ một bữa thôi.