Tuổi già, nghỉ hưu: sống thế nào theo lời Phật

Một vị vua hỏi về tuổi già

Vua Ba-tư-nặc (Pasenadi) nước Kosala có lần hỏi Đức Phật: người đã sinh ra có ai thoát khỏi già và chết không? Đức Phật đáp: không có ai. Những người giàu có, nhiều vàng bạc, ruộng đất, tiền của, sinh ra rồi cũng không thoát khỏi già và chết; ngay cả các vị A-la-hán, thân cũng đến lúc tan rã và được đặt xuống (Tương Ưng Bộ 3.3, đoạn 1.3–1.8). Rồi Ngài nói một bài kệ (đoạn 2.1–2.4), cũng có trong Pháp Cú:

Xe vua đẹp cũng già,
Thân này rồi sẽ già.
Pháp bậc thiện, không già.
Như vậy bậc chí thiện
Nói lên cho bậc thiện.

Pháp Cú, kệ 151

Lời kinh không an ủi bằng cách nói tuổi già không đến. Lời kinh chỉ sang một điều không già: những điều lành, những hiểu biết đúng mà ta sống theo.

Thân đau mà tâm không đau

Ông Nakulapitā thưa với Đức Phật: “Bạch Thế Tôn, con đã già yếu, tuổi cao, sống đã lâu, đi gần hết quãng đời, thân thể đau ốm, bệnh hoạn luôn luôn” (Tương Ưng Bộ 22.1, đoạn 2.1). Đức Phật dạy ông tự rèn luyện: “Thân tôi đau ốm, nhưng tâm tôi sẽ không đau ốm” (đoạn 3.5). Sau đó Ngài Xá-lợi-phất (Sāriputta) giảng rõ: tâm đau theo thân khi người ta bị ám ảnh bởi ý nghĩ “Tôi là sắc, sắc là của tôi”, nên khi thân đổi khác thì sầu khổ khởi lên (đoạn 9.4–9.6).

Thử hình dung một ông giáo về hưu, đầu gối đau mỗi sáng. Cái đau ở gối là thật. Nhưng ý nghĩ “mình vô dụng rồi, mình thành gánh nặng” là lớp đau thứ hai, chồng lên. Tập nhận ra lớp thứ hai ấy là bước đầu của “thân đau mà tâm không đau”.

Khi chức danh rời đi

Đức Phật nói tám pháp thế gian: được lợi và mất lợi, danh tiếng và tiếng xấu, bị chê và được khen, sung sướng và đau khổ, xoay vần theo thế gian (Tăng Chi Bộ 8.6, đoạn 1.1–1.3). Người từng là trưởng phòng, giám đốc, hiệu trưởng, khi về hưu thì danh xưng ấy rời đi. Kinh dạy nhìn nó “là vô thường, là khổ, là pháp phải đổi thay” (đoạn 5.3–5.4), để mất nó mà lòng không mất theo.

Pháp Cú nói: “Không phải vì mái đầu đã bạc mà người ấy thành bậc trưởng lão”; ai có chân thật, có Pháp, không làm hại, biết tự điều phục, người ấy mới đáng gọi là trưởng lão (Pháp Cú, kệ 260–261). Người già đáng kính vì cách sống, và cách sống thì không ai cho nghỉ hưu.

Học đến cuối đời

Pháp Cú có câu hơi nghiêm: người ít nghe ít học “già đi như con bò kéo xe; thịt trên mình nó cứ tăng thêm, còn trí tuệ thì chẳng lớn lên” (kệ 152). Đọc ngược lại, đây là lời mời: tuổi già là lúc có thời gian để nghe, để đọc, để hiểu những điều cả đời bận rộn chưa kịp hiểu. Tăng Chi Bộ 5.57 dạy mọi người thường quán xét “Ta phải già, không thoát khỏi già”, vì có người say sưa với tuổi trẻ mà làm điều ác (AN 5.57, đoạn 2.2–2.3). Người đã già rồi thì không còn say sưa ấy nữa, và đó là một lợi thế.

Mỗi ngày còn lại là một ngày quý

Trong Kinh Niệm Chết (Tăng Chi Bộ 6.19), các Tỷ-kheo kể cách mình niệm chết: người mong sống thêm một ngày một đêm, người mong sống đủ để ăn xong một bữa cơm, người chỉ mong sống thêm một hơi thở vào ra, để chú tâm vào lời Đức Thế Tôn dạy. Đức Phật gọi những vị niệm chết sát từng miếng cơm, từng hơi thở là những vị sống không phóng dật (AN 6.19, đoạn 13.1–15.1). Tăng Chi Bộ 6.20, nói với các Tỷ-kheo, chỉ một câu hỏi để tự hỏi lúc chiều tàn: còn điều bất thiện nào ta chưa bỏ mà nếu đêm nay ta chết sẽ là chướng ngại? Nếu có, hãy gắng bỏ như người bị lửa cháy trên đầu; nếu không, hãy sống với hỷ và niềm vui, ngày đêm tập những điều lành (AN 6.20, đoạn 2.8–4.2). Bài Sợ cái chết nói thêm về điều này.

Một gợi ý nhỏ

Hãy thử một nếp ngày đơn giản: sáng tụng một bài kinh ngắn (bài Tụng kinh mỗi ngày có gợi ý), đi bộ chậm mười lăm phút với chánh niệm, chiều làm một việc có ích cho con cháu hay hàng xóm, và tối tự hỏi câu của Tăng Chi Bộ 6.20. Thân sẽ già thêm mỗi năm, nhưng điều lành bạn sống mỗi ngày là phần “chẳng hề già”.